Анагаах ухааны цахим сургалт
Танд санал болгох
Багцын мэдээлэл

6 сарын багц

69,900₮

6 сард нэг удаа төлнө

  • 2 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 10% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах

1 жилийн багц

99,900₮

Жилд нэг удаа төлнө

  • 3 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Онцлох хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 20% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах
Яагаад
Цахим сургалт гэж?
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Та ажил, гэр, сургууль мөн жижүүрт хонох үедээ интернэт холболт бүхий ямар ч төрлийн төхөөрөмж ашиглан суралцах боломжтой.
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Та байгаа газраасаа цахимаар суралцсанаар цаг хугацаа төдийгүй, мөнгөө хэмнэж өөрт хэрэгцээтэй сургалтыг авах боломжтой.
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Цахим сургалтаар та багшаа, сургалтын аргаа, сургалтын хурдыг, сургалтын сэдэв болон дэс дараалал зэргийг бүрэн удирдах боломжтой.
Сүүлийн үеийн
Нийтлэлүүд
Улаанбурханы вакцины өөр нэгэн гайхалтай чанар
2025 оны 6-р сарын 6

Улаанбурханы вакцины өөр нэгэн гайхалтай чанар

Улаанбурхан өвчний дэгдэлт нь МУ-д төдийгүй Дэлхий даяар огцом ихсэж байгаагийн нэг томоохон шалтгаан нь вакцины талаархи буруу ойлголттой хүмүүсийн тоо ихсэж, үр хүүхэддээ уг товлолт вакциныг хийлгэхгүй байгаа явдал юм. Тиймээс бид энэхүү товч нийтлэлд Улаанбурханы байгалийн дархлаа тогтоц болон улаанбурханы сулруулсан вакцинаар бий болдог дархлааны түвшин, урт хугацаанд үргэлжлэх дархлалын чанарын талаар сонирхолтой баримт нотолгоог та бүхэндээ хүргэж байна.Улаанбурханы дэгдэлтийн талаархи сонирхол татах түүхэн явдал бол 1846 онд Дани улсын Фарерын арлуудад дэгдсэн дэгдэлтийн үед Петер Панумын бичиж үлдээсэн тэмдэглэл юм. Түүний бичсэнээр 1781 онд Фарерын арлуудад Улаанбурханы дэгдэлт гарч, энэхүүү өвчин 1846 оны дахин дэгдэж буй тухай бичсэн байсан бөгөөд арлын 6,626 оршин суугчийн 5,000 нь халдвар авч, 78 хүн нас барсан тухай тэмдэглэж үлдээсэн байдаг. Түүний анзаарсан нэгэн чухал ажиглалт бол ахмад настнууд (>65 нас, 1781 оны дэгдэлтийн үед амьд байсан хүмүүс) Улаанбурханы дэгдэлтэнд өртөөгүй байсан ба харин бусад бүх насны бүлэгт халдварын түвшин ойролцоо байсан явдал юм. Энэхүү эпидемиологийн суурь ажиглалт нь хожим ийлдэс судлалын шинжилгээгээр батлагдаж, эмнэл зүйн урт хугацааны үр нөлөөний талаарх мэдээллээр баяжигдсан байдаг.Вакцины үр нөлөөний үргэлжлэх хугацаа нь вакцины төрөл, бүтэц, хийгдсэн нас болон эмгэг төрүүлэгч зэргээс хамаарч ихээхэн ялгаатай байдаг. Сулруулсан амьд вирусээр хийгдсэн Улаанбурханы вакцин нь маш өндөр үр дүнтэй болохыг олон судалгаагаар харуулсан бөгөөд 1-р тунгийн дараа 93%, 2-р тунгийн дараа 97% дундаж үр дүнтэй байдгыг судлаачид нотолсон байдаг. Стандарт товлолын 2 дахь тун нь “дэмжих тун” биш, харин эхний тунд дархлааны хариу урвал үзүүлээгүй хүмүүст дархлаа тогтоох зорилготой бөгөөд Улаанбурханы вакцины дараах дархлаа нь нилээд тогтвортой, удаан үргэлжилдэг. Энэ нь Улаанбурханы вакцины зарим вакцинаас ялгарах чухал шинж юм. Жишээлбэл, татран, хөхүүл ханиадын вакцины дархлааг бүрэн хадгалахын тулд 10 жил тутамд нэмэлт тун шаардагддаг. Тиймээс вакцины үр нөлөөний үргэлжлэх хугацааг зөвхөн амьд эсвэл “үхүүлсэн” эсэх нь тодорхойлдоггүй аж.Улаанбурханы вирус болон вакцинд хэрэглэгддэг сулруулсан амьд вирус зэрэг нь хоёулаа бүрээстэй, нэг утаслаг РНХ-т вирус юм. Бусад РНХ вирустэй харьцуулахад улаанбурханы вирус болон түүний сулруулсан амьд хэлбэр нь маш тогтвортой байдаг тул томуу болон КОВИД-ын вакцин шиг найрлагыг үе үе өөрчлөх шаардлага байдаггүй. Сулруулсан амьд вирус нь байгалийн Улаанбурханы вирустэй харьцуулахад амин хүчлийн дарааллын хувьд нилээн ялгаатай бөгөөд энэ нь дархлааны эсүүд доторх репликацийг бууруулдаг байна. Гэвч вакцины эмгэг төрүүлэх чанар нь хэрхэн буурсан, дархлаа удаан хугацаанд хадгалагддаг механизм нь одоогоор тодорхойгүй байгаа юм.Улаанбурханы байгалийн халдварын дараа дархлааны тогтвортой байдал нь удаан үргэлжилдэг. Вакцины дараах дархлааны тогтвортой байдал нь эерэг нөлөөтэй хэдий ч зарим тохиолдолд цочмог халдвартай холбоотой ерөнхий дархлаа дарангуйлагдах байдал (“дархлааны ой санамж алдагдал” буюу immune amnesia) нь эсрэгээрээ сөрөг нөлөөг дагуулдаг. Халдварын эхэн үед вирус хэд хэдэн төрлийн рецептороор дамжин дархлааны эсүүдэд, юун түрүүнд амьсгалын замд нэвтэрч Т ба В лимфоцит, дендрит эс, идэвхжсэн моноцитүүдэд халдварлах ба эдгээрээс зарим нь вирусыг биеийн бусад хэсэг рүү тунгалгийн зангилаагаар дамжуулан зөөвөрлөдөг. Улмаар шингэний болон эсийн дархлаа идэвхжиж халдвартай тэмцэнэ. Нөгөөтэйгүүр вирус удаан хугацаагаар биед орших нь шингэний өвөрмөц дархлааны хариу урвалыг байнга идэвхижүүлж, үүнтэй хамт хэт мэдрэгшлийн хожуу хариу урвалыг саатаж, бусад антигенд үзүүлэх шингэний дархлааны хариу урвалыг дарангуйлж орхидог. Энэхүү “дархлааны ой санамж алдагдал” нь хэдэн жил үргэлжилж, өвчтөнийг бусад халдварт өртөмтгий болгох ба энэ нь Улаанбурхан өвчний хүндрэлийн нэг томоохон шалтгаан болдог байна. Гайхалтай нь Улаанбурханы сулруулсан вакцин нь ийм төрлийн дархлаа дарангуйллыг үүсгэдэггүй бөгөөд энэ нь байгалийн вирустэй харьцуулахад дархлааны эсүүдийг бага хэмжээгээр халдварлуулдагтай холбоотой байж болох юм.Улаанбурханы эсрэг удаан хугацаанд хадгалагддаг иммуноглобулин G эсрэг биеийн хариу урвал нь дахин халдвараас хамгаалдаг бол, идэвхитэй халдварыг зогсооход вирусын эсрэг эсийн дархлааны хариу урвал оролцдог. Улаанбурханы вирус нь амьсгалын замын баганан хучуур эд, эсэд нэвтэрч, олширсноор эдгээр эсүүдийг амьсгалын зам руу гуужуулах ба энэ нь вирион болон вирусээр халдварлагдсан эсүүдийг ханиах, найтаах замаар тархах боломжийг олгодог.Одоогоор Улаанбурханы вирусын эсрэг үр дүнтэй төгс эмчилгээ байхгүй байна. Гэсэн хэдий ч Улаанбурханы вакцины гайхалтай үр дүн, хүнээс амьтанд болон хүрээлэн буй орчинд дамжин хадгалагдаггүй зэрэг шалтгаан нь энэ өвчнөөс бүрмөсөн салах боломж бидэнд байгааг бодитоор илтгэж байгаа юм.Эх сурвалж:Rivard KR. Does my patient need a measles vaccine? Cleve Clin J Med 2025McLean HQ, Fiebelkorn AP, Temte JL, Wallace GS. Prevention of measles, rubella, congenital rubella syndrome, and mumps, 2013: summary recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) [published correction appears in MMWR Recomm Rep 2015Panum PL. Observations made during the epidemic of measles on the Faroe Islands in the year 1846. In: Buck C, Llopis A, Najera E, Terris M, eds. The Challenge of Epidemology: Issues and Selected Readings. Washington, DC: Pan American Health Organization; 1988Bolotin S, Osman S, Hughes SL, et al. In elimination settings, measles antibodies wane after vaccination but not after infection: a systematic review and meta-analysis. J Infect Dis 2022Franconeri L, Antona D, Cauchemez S, Lévy-Bruhl D, Paireau J. Two-dose measles vaccine effectiveness remains high over time: a French observational study, 2017–2019. Vaccine 2023Havers FP, Moro PL, Hunter P, Hariri S, Bernstein H. Use of tetanus toxoid, reduced diphtheria toxoid, and acellular pertussis vaccines: updated recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices—United States, 2019. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2020Griffin DE. Measles virus-induced suppression of immune responses. Immunol Rev 2010Mina MJ, Kula T, Leng Y, et al. Measles virus infection diminishes preexisting antibodies that offer protection from other pathogens. Science 2019Condack C, Grivel JC, Devaux P, Margolis L, Cattaneo R. Measles virus vaccine attenuation: suboptimal infection of lymphatic tissue and tropism alteration. J Infect Dis 2007Moss WJ, Griffin DE. What’s going on with measles? J Virol 2024

Дэлгэрэнгүй
Өвдөлтийн менежментийг тоймлох нь
2025 оны 3-р сарын 28

Өвдөлтийн менежментийг тоймлох нь

Өвдөлт нь эд эсийн гэмтлийн улмаас үүссэн хүнд мэдрэгдэх тааламжгүй мэдрэмж, сөрөг сэтгэл хөдлөлийн илрэл хэмээн тодорхойлсон байдаг. Өвдөлтийг хугацаагаар нь : 14 хоногийн дотор илэрсэн бол цочмог, 14 хоногоос дээш илэрсэн бол архаг гэж үзнэ. Цочмог өвдөлт нь илаарших боломжтой байдаг бол архаг өвдөлт илаарших боломж харьцангуй бага байдаг.Өвдөлтийн шинж чанараар нь базах, нухах, хатгуулах, янгинах, бадайрах гэх мэтээр ангилж болдог бол давтамжаар нь байнгын, завсарлагатай, сэдэрдэг гэж ангилдаг. Мэдрэлийн дамжуулалтаар нь нососептив, невропатик болон холимог гэж ангилдаг.Нососептив өвдөлт нь цочмог хэлбэрээр илэрдэг бөгөөд өвдөлт өгсөн шалтгаан нь ихэвчлэн тодорхой байдаг. Тухайлбал: Мэс ажилбарын дараа, гэмтлийн дараа, түлэгдлийн дараа гэх мэт юм. Механик, хими эсвэл дулааны зүйлээс болж эд эс гэмтэхэд мэдрэлийн төгсгөл цочирч нососептив мэдрэлийн ширхэг нь өвдөлтийг мэдэрдэг. Өвдөлт нь тодорхой байрлалтай байх ба хөдөлгөөнд дорддог. Нососептив өвдөлт нь тухайн өвчний үндсэн эмэнд дарагддаг онцлогтой.Невропатик өвдөлт нь архаг явцтай байх бөгөөд төв болон захын мэдрэлийн тогтлолцоонд мэдрэл мэдрэл гэмтсэн, дарагдсантай холбоотойгоор үүсдэг. Өвдөлтийн онцлог нь ихэвчлэн бадайрах, хорсох, халуун оргих, жирвэгнэх зэрэг мэдрэлийн талын өвдөлтүүд давамгай илрэхээс гадна хавдар ойролцоох эд эрхтэнийг дарснаас, эсвэл амбутацийн дараа зэрэг үүсдэг. Невропатик өвдөлт үндсэн эмэнд дээр нэмэх нь туслах эмүүдийг хэрэглэснээр өвдөлт буурдаг онцлогтой.Өвдөлтийн зэргийг тоон үнэлгээний арга (Numerical rating scale), харааны арга (Visual Analogue scale) буюу нүүр царайны илрэлээр өвдөлтийг үнэлэх (Faces pain scale revised) зэрэг аргуудаар үнэлж болдог.Өвдөлтийн менежментийн суурь зарчим:Өвдөлтийг зөв үнэлсэн байх шаарлагатайЦочмог өвдөлтийн үед богино үйлчилгээтэй эмийг хэрэгцээтэй үед нь өгөх хэрэгтэйАрхаг өвдөлтийн үед удаан үйлдэлтэй эмийг суурь эм болгох бөгөөд богино үйлдэлтэй эмийг сэдэрсэн өвдөлтийг намдаах зорилгоор хэрэглэх нь хамгийн сан үр дүн үзүүлдэг.Опоид эмэнд невропатик өвдөлт сайн намдахгүй байвал сэтгэл гутралын эсрэг эсвэл уналт таталтын эсрэг туслах эмүүдийг нэмэлтээр хэрэглэх нь үр дүн сайтай байдаг.Өвдөлт намдаах эмийг гарааны тунгаах эхэлж өгөх бө цаашид тунг нэмж болно. Өвдөлт намдаах эмийг1. Опийн бус эм /парацетамол, анальгин, ибупрофен, диклофенак гэх мэт/2. Опийн бүлгийг эм /Трамадол, кодеин, морфин, фентанил гэх мэт/3. Туслах эм /Амитриптилин, карбамезапин гэх мэт/ гэж ангилдаг бөгөөд ДЭМБ-аас өвдөлтийн зэргээс шалтгаалан эмийн эмчилгээг хэрхэн сонгох тухай эмчилгээний 3 үе шатыг дараах маягаар зөвлөсөн байдаг. Үүнд:1 шат буюу Бага зэргийн өвдөлтийн үед: Опийн бус эм +/- NSAID2 шат буюу Дунд зэргийн өвдөлтйн үед: Сул опийн бүлгийн эм (Трамадол эсвэл Кодейн) +/- NSAID шаардлагатай бол туслах эмийг хавсарч хэрэглэж болно.3 шат буюу Хүнд зэргийн өвдөлтийн үед: Хүчтэй опийн бүлгийн эм (Морфин) +/-NSAID + шаардлагатай бол туслах эмийг хавсарч хэрэглэж болно.Өвдөлтийн үед хэрэглэгдэх энэхүү менежментийг зөв, зохистой хийсэн тохиолдолд эмэнд дасах, хамааралтай болох асуудал үүсдэггүй. Опийн бус эмүүд буюу үрэвслийн эсрэг стероид эмүүд NSAID- NSAID нь циклооксигенз изоинземийг дарангуйлснаар халуун бууруулах, өвдөлт намдаах, үрэвсэл дарах үйлчилгээтэй- Бага зэргийн өвдөлт, ялангуяа үрэвслээс үүдэлтэй өвдөлтөнд илүү үр дүнтэй.- Тунг хэтрүүлсэн тохиолдолд ходоодноос цус алдах, ходоодны шарх үүсэх, ялтас цөөрөх болон бөөрний дутагдал үүсгэх эрсдэлтэй. Иймээс ходоодны шархтай болон бөөрний дутагдалтай өвчтөнд хориглох заалттай. Опийн бүлгийн эмүүд- Опийн бүлгийн эмүүд нь төв болон захын мэдрэлийн өвдөлтийг бууруулах замаар өвдөлт намдаах үйлчилгээ үзүүлдэг.- Опийн бүлгийн эмийн тунг өвчтөний хэрэгцээнд тохируулан өөрчилж болдог.- Тунг уухаар, арьсаар, хэлэн доор, судсаар, шулуун гэдсээр, нугасаар, хатуу хальсаар дамжуулан өгч болно. Туслах эмүүд- Өвдөлт намдаах туслах эмийг опийн бүлгийн эмтэй хавсарч хэрэглэх нь үр дүн сайтай байдаг. Учир нь өвдөлт намдаах туслах эм нь опийн өвдөлт намдаах индексийг ихэсгэж, гаж нөлөөг нь багасгадаг.- Невропатик өвдөлттэй хүмүүсийн 1/3 нь сэтгэл гутралын эсрэг гурван цагирагт эм хэрэглэснээр өвдөлтгүй болдог байна- Өвдөлт намдаахад бага тунгаар хэрэглэддэг хэдий ч үйлчлэл нь харьцангуй эрт эхэлдэг байна.- Таталтын эсрэг Габапентинийг архаг невропатийн өвдөлтийн эмчилгээнд өргөн хэрэглэдэг төдийгүй хагалгааны дараах невралги, чихрийн шижингийн невропати зэргийн үед өвдөлт намдаах зорилгоор хэрэглэх нь илүү үр дүнтэй байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг.- Карбамезапенийг гурвалсан мэдрэлийн өвдөлт болон чихрийн шижингийн невропатийн үед тус тус хэрэглэснээр невропат өвдөлт буурдаг байна.Ашигласан эх сурвалжhttps://medicalguidelines.msf.org/en/viewport/CG/english/pain-16689104.htmlThe Washington Manual of Outpatient Internal Medicine, Second Edition

Дэлгэрэнгүй
Дуу чимээний бохирдол бидний эрүүл мэнд, бүтээмж, өдөр тутмын амьдралд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
2026 оны 3-р сарын 3

Дуу чимээний бохирдол бидний эрүүл мэнд, бүтээмж, өдөр тутмын амьдралд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Эмнэлзүйн тохиолдол52 настай эрэгтэй нойр хулжих, байнга ядрах, анхаарал төвлөрөхгүй байх гэсэн зовуурьтайгаар эмчид ханджээ. Түүний эхнэр сүүлийн үед нөхөр нь маш их уцаартай, бухимддаг болсон талаар хэлэв. Тэд саяхан хотын төвийн хөл хөдөлгөөн ихтэй, төв зам дагуух орон сууцанд нүүж орсон байна. Өрхийн эмч өвчтөний зовуурийг шийдвэрлэсний дараа авто зам, төмөр зам зэрэг тээврийн хэрэгслийн дуу чимээний бохирдолд удаан хугацаагаар өртсөнөөс үүдэлтэй зүрх судас, бодисын солилцооны эрсдэлийг хэрхэн бууруулах талаар зөвлөгөө өгсөн. Агаарын бохирдолтой харьцуулахад дуу чимээний бохирдол нь харьцангуй орхигдсон, сайн судлагдаагүй, хангалттай зохицуулагдаагүй бохирдуулагч юм. Хүрээлэн буй орчны дуу чимээ нь нойрны хямрал, зүрх судасны өвчин, цаг бус үхэл зэрэгт шууд нөлөөлдөг.Улаанбаатар хотын өнөөгийн нөхцөл: Монгол Улсын Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төвөөс 2018 онд хийсэн судалгаагаар нийслэл хотын дуу чимээний бохирдлын дундаж утга 75.19 дБ хүрсэн байдаг. ДЭМБ-ын зөвлөмжөөр орчны дуу чимээ өдрийн цагт 60 дБ-ээс бага, шөнийн цагт 40 дБ-ээс бага байх ёстой. Гэтэл Улаанбаатар хотод авто замын түгжрэлийн үеийн чимээ дунджаар 73 дБ, нийтийн тээврийн автобус дотор 74 дБ, зарим тохиолдолд зориулалтын бус яндантай мотоцикл, автомашинууд шөнийн цагт 115-116 дБ хүртэл дуу чимээ гаргаж байгаа нь бидний эрүүл мэндэд маш ноцтой нөлөөлж байна.Дуу чимээ бидний эрүүл мэнд, сайн сайхан байдал, бүтээмжид нөлөөлөх 9 ноцтой баримт Судлаач Жилиан Трежур хүний чих, сонсголын эрүүл мэндийн талаархи судалгааг хийдэг бөгөөд шийдвэр гаргагчид, инженерүүд, архитекторууд болон хүн бүрийг хүрээлэн буй орчныхоо дуу чимээнд анхаарал хандуулаасай хэмээн уриалдаг. Учир нь бидний эргэн тойронд байгаа дуу чимээ нь бидний хэрхэн мэдрэх, хэрхэн эдгэрэх, хэрхэн ажиллаж амьдрахад бодитой, хэмжигдэхүйц нөлөө үзүүлдэг байна. The Sound Agency болон Biamp Systems хамтран сүүлийн 40 жилийн турш хийгдсэн засгийн газруудын болон үндэстэн дамнасан байгууллагуудын судалгаанд үндэслэн гаргасан хамгийн сонирхолтой 9 баримтыг танилцуулж байна:Дуу чимээний бохирдлын эдийн засгийн хохирол жилд 30.8 тэрбум ам.доллар (Зөвхөн Европт): ДЭМБ-ын Европын бүсийн 2011 оны тайланд дуу чимээнээс үүдэлтэйгээр алдагдсан ажлын өдөр, эрүүл мэндийн эмчилгээний зардал, сурлагын хоцрогдол, бүтээмжийн уналт зэргийг мөнгөн дүнгээр тооцоолсон бөгөөд зөвхөн нэг тивд гэхэд л ийм асар их хохирол учирч байгааг тогтоожээ.Жил бүр дуу чимээний бохирдол нь Европ дахь хүн бүрийн амьдралаас 1 өдрийг хулгайлдаг: Дээрх судалгаагаар дуу чимээний бохирдлоос үүдэн европчуудын амьдралын хугацаанаасаа жилд 1 сая жилийг алддаг бөгөөд энэ нь насанд хүрсэн хүн болон хүүхэд бүрийн амьдралын хугацаанаас дунджаар 365 хоног тутамд 1 өдөр хасагдаж байна гэсэн үг юм.Таныг уншиж, эсвэл бичиж байх үед хэн нэгний ярих сонсогдвол таны бүтээмж 66% хүртэл унадаг: Нээлттэй оффисын (open floor-plan) зохион байгуулалт нь ажилчдын анхаарлыг тэднийг анзаарахгүй байхад нь хүртэл сарниулдаг. 1998 онд хийгдсэн сонгодог судалгаагаар оффисын шуугиан нь ажилчдын стрессийн дааврыг нэмэгдүүлж, бусадтай хамтран ажиллах хүслийг бууруулдаг болохыг тогтоосон. Харин оффист дуу чимээг саармагжуулах технологи ашиглахад ажилчдын төвлөрөх чадвар 46%-иар, богино хугацааны санах ойн нарийвчлал 10%-иар сайжирсан байна.Сургуулийн анги танхим дахь дуу чимээ нь зөвхөн сурлагад нөлөөлөөд зогсохгүй, эргэшгүй сонсгол алдагдалд хүргэж байна: ДЭМБ-аас анги танхим дахь дуу чимээг номын сан шиг буюу 35 дБ байхыг зөвлөдөг. Гэтэл Германд хийсэн судалгаагаар анги танхимын дундаж чимээ 65 дБ буюу байнгын сонсгол алдагдалд хүргэх хэмжээнд байжээ. Уламжлалт ангийн зохион байгуулалтад 4-р эгнээнд сууж буй хүүхдэд багшийн ярианы дөнгөж 50 хувь нь л цэвэр сонсогддог байна.Онгоцны шуугиан 20 дБ-ээр нэмэгдэхэд сурагчийн унших чадвар 8 сараар хоцордог: 2006 онд Нидерланд, Испани, Их Британид нисэх онгоцны буудлын ойролцоох сургуулийн 9-10 насны 2000 сурагчийн дунд хийсэн судалгаагаар онгоцны шуугиан нь уншиж ойлгох чадварыг эрс бууруулдаг болохыг тогтоожээ.Багш нарын 50% нь ангийн шуугианыг давж ярих гэж байгаад дууны хөвчөө гэмтээдэг: Орчин илүү чимээ шуугиантай болох тусам бид өөрийн эрхгүй улам чанга ярьж эхэлдэг. 2004 оны судалгаагаар дуу чимээний бохирдлын бас нэгэн золиос нь багш нар болох нь тогтоогдсон бөгөөд тэдний тэн хагас нь дуу хоолойны эргэшгүй гэмтэлтэй болсон байв.Эмнэлгийн тасгуудын дуу чимээ эдгэрэлтийг удаашруулаад зогсохгүй, "чихний хамгаалалт" шаардах хэмжээнд хүрчээ: ДЭМБ эмнэлгийн тасгийн чимээг 35 дБ байхыг зөвлөдөг. Гэтэл АНУ-д хийсэн судалгаагаар эмнэлгийн тасгийн дундаж чимээ 95 дБ хүрч байгааг тогтоосон байна. АНУ-ын холбооны хуулиар 85 дБ-ээс дээш чимээнд удаан байх бол заавал чихний хамгаалалт зүүхийг шаарддаг! Өвчтөний эдгэрэлтэд нойр хамгийн чухал. Гэтэл эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийн байнга дуугарах дохио, хөл хөдөлгөөний чимээнээс болж өвчтөний бие махбодь өөрийгөө "аюулд орсон" гэж мэдэрдэг. Түүгээр ч барахгүй анхаарал сарниулах дуу чимээ ихсэх тусам эмч, сувилагчдын алдаа гаргах эрсдэл нэмэгддэг байна.Германд тохиолдож буй зүрх зогсолтын 3% нь замын хөдөлгөөний шуугиантай шууд холбоотой: Энэхүү түгшүүртэй баримтыг Их Британийн Байгаль орчныг хамгаалах байгууллагаас танилцуулжээ.Дуу чимээний бохирдол гэмт хэрэгт хүртэл нөлөөлдөг: Калифорниа мужийн Ланкастер хотод нэг километр урттай төв зам дагуу "шувуудын жиргээ" эгшиглүүлдэг систем суурилуулахад тухайн бүс дэх гэмт хэрэг 15%-иар буурчээ (The Wall Street Journal). Үүнтэй төстэйгөөр, Лондоны метроны гэмт хэрэг их гардаг буудлуудад сонгодог хөгжим тавьж эхлэхэд дээрэм 33%-иар, ажилтнууд руу халдах тохиолдол 25%-иар тус тус буурсан байна (The Independent).Дуу чимээний бохирдол гэж юу вэ?Дуу чимээний бохирдол гэдэг нь хүн болон бусад амьд организмын эрүүл мэнд, сайн сайхан байдалд сөргөөр нөлөөлдөг хүсээгүй буюу хэт их дуу чимээ юм. Үүний эх үүсвэрт тээврийн хэрэгсэл (авто зам, төмөр зам, нисэх онгоц), аж үйлдвэр (уурхай, барилга), үзвэр үйлчилгээний үйл ажиллагаа (наадам, концерт), мөн ахуйн чимээ (гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, хөршүүдийн чимээ) ордог. Жишээлбэл, Улаанбаатар хотын гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл (тоос сорогч, холигч г.м) хүртэл дунджаар 87 дБ чимээ гаргадаг болохыг дотоодын судлаачид тогтоосон байдаг.Хайрцаг 1: Дууны шинж чанар, түвшин ба хор хөнөөлДууны эрчмийг (далайц эсвэл чанга сул байдал) ихэвчлэн логарифм хуваариар децибелээр (дБ) хэмждэг. Жишээлбэл, навчсын сэрчигнээ 10 дБ, оффисын дундаж чимээ 70 дБ, үс хатаагч 90 дБ, тийрэлтэт хөдөлгүүр 110 дБ хүрч болно.Хүний чих янз бүрийн давтамжтай дуу чимээг өөр өөрөөр хүлээж авдаг. Бага давтамжтай дууг хүний чих арай сул гэж мэдэрдэг тул орчны дуу чимээний судалгаанд хүний чихний сонсох онцлогт тохируулсан A-жинлэлт буюу дБ(A) хэмжигдэхүүнийг ашигладаг. Энэ нь хүний хүлээн авч чадах давтамжуудын жинг нэмэгдүүлдэг.Дуу чимээний шинж чанар (тасралтгүй эсвэл үе үе дуугарах), цаг хугацаа, үргэлжлэх хугацаа зэрэг нь бухимдал үүсгэхэд шууд нөлөөлдөг.ДЭМБ-ын зөвлөмжөөр дуу чимээнд удаан хугацаанд өртөхөд эрүүл мэндэд хортой нөлөө үзүүлж эхлэх босго хэмжээг өдрийн цагт (Lden үзүүлэлт) 55 дБ(A), шөнийн цагт (Lnight) 50 дБ(A) гэж тогтоосон байдаг. Lden нь өдөр, орой, шөнийн дуу чимээний өртөлтийг хэмждэг үзүүлэлт бөгөөд орой, шөнийн цагаар хүн дуу чимээнд илүү мэдрэг байдгийг тооцдог.Дуу чимээний бохирдол эрүүл мэндэд хэрхэн нөлөөлдөг вэ? Дуу чимээ нь нойр хулжаах, харилцаа холбоо, амралт зэрэг өдөр тутмын үйл ажиллагаанд саад болохын зэрэгцээ таагүй болгох, бухимдах, уурлах зэрэг танин мэдэхүй, сэтгэл хөдлөлийн сөрөг хариу урвалыг (noise annoyance буюу дуу чимээний бухимдал) үүсгэдэг. Энэ нь физиологийн шууд ба шууд бус замаар хүний биеийн стрессийн системийг (гипоталамус-өнчин тархи-бөөрний дээд булчирхай болон симпатик мэдрэлийн тэнхлэг) идэвхжүүлдэг сэтгэлзүй-нийгмийн стрессор юм.Дуу чимээний өртөлт нь шууд замаар (өндөр дБ-тэй чимээ нь сонсгол буурах, чих шуугихад хүргэх) болон шууд бус замаар (бага дБ-тэй чимээ нь амьдралын хэв маяг, нойр, танин мэдэхүйд саад болох замаар бухимдал, сэтгэцийн эрүүл мэндэд нөлөөлөх) стрессийн хариу урвалыг өдөөдөг. Энэхүү архаг стресс нь симпатик мэдрэлийн систем болон дотоод шүүрлийн системийг идэвхжүүлснээр зүрх судасны эрсдэлт хүчин зүйлсийг (артерийн даралт ихсэх, зүрхний цохилт нэмэгдэх, цусан дахь сахарын хэмжээ болон цусны зуурамтгай чанар нэмэгдэх) бий болгоно. Эцсийн дүндээ зүрхний ишеми өвчин, цус харвалт, атеросклероз, инсулинд тэсвэртэй байдал зэрэг Зүрх судас, бодисын солилцооны өвчлөлд хүргэдэг байна.Хайрцаг 2: Дуу чимээний бохирдлын нөлөөллийн талаарх сүүлийн үеийн нотолгооБухимдал (Annoyance): Дуу чимээний бухимдал нь өдөр тутмын үйл ажиллагаанд байнга саад болох, уур хилэн, хянах боломжгүй байдлаас үүдэлтэй стрессээр илэрнэ. Зам, нисэх онгоц, төмөр замын шуугианд ихээр бухимддаг хүмүүс сэтгэл гутрал, түгшүүрт өртөх магадлал өндөр байдаг.Сэтгэцийн эрүүл мэнд: Зам, онгоцны шуугианд байнга өртөх нь түгшүүр, сэтгэл гутрал болон холбогдох эмийн хэрэглээг нэмэгдүүлдэг. Дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэх тутамд сэтгэл гутрал, түгшүүрт орох эрсдэл шууд өсдөг.Нойр: Авто зам, төмөр зам, онгоцны шуугиан нь нойрны хямралтай шууд хамааралтай. Өрөөн доторх дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэхэд нойрноос сэрэх магадлал огцом нэмэгддэг.Танин мэдэхүй, зан үйл: Хүүхдүүдийн хувьд онгоц, галт тэрэгний шуугиан нь унших чадвар, ой тогтоолт, тестийн гүйцэтгэлийг бууруулдаг. Өндөр настнуудын хувьд замын шуугианд удаан өртөх нь дементиа (тэр дундаа Альцгеймер болон судасны гаралтай дементиа) өвчний эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг.Зүрх судас, бодисын солилцоо: Замын чимээнд удаан өртөх нь зүрхний цус хомсдох өвчний эрсдэлийг эрс нэмэгдүүлдэг. Мөн дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэх бүрд цус харвалт, цусны даралт ихсэх, 2-р хэлбэрийн чихрийн шижингийн эрсдэл нэмэгддэг болох нь тогтоогдсон.Төрөлт ба үргүйдэл: Жирэмсэн үедээ 80 дБ-ээс дээш шуугианд өртөх нь хүүхэд дутуу төрөх, жин багатай төрөх, жирэмсний үеийн даралт ихсэх, ургийн гажиг үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Мөн нэгэн кохорт судалгаагаар замын хөдөлгөөний чимээнд удаан хугацаагаар өртөх нь 35-45 насны эмэгтэйчүүдийн үргүйдлийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж байв.Хорт хавдар: Зам, төмөр замын шуугиан нь эстроген рецептор-сөрөг хөхний хорт хавдар болон бүдүүн гэдэсний хорт хавдартай (ялангуяа таргалалттай хүмүүст) холбоотой болохыг тогтоожээ.Улаанбаатар хотод дуу чимээний бохирдол 80 дБ хүрэхэд хүн бусдын хэлсэн үгний 20-25 хувийг сонсох чадваргүй болж, сонсголын мэдрэмж 17-25 дБ-ээр буурдаг болохыг дотоодын судлаачид анхааруулсан байдаг. Гэвч хүний бие махбодийн дээрхи өвчлөлүүд нь сонсгол гэмтээх хэмжээнээс (≥80 дБ) хамаагүй бага түвшний дуу чимээнд ч үүсэж эхэлдэг байна.Хэн илүү өртдөг вэ?Улаанбаатар шиг төвлөрөл ихтэй хот суурин газар, хөл хөдөлгөөнтэй зам дагуу амьдардаг, эсвэл үйлдвэр, барилгын салбарт ажилладаг хүмүүс дуу чимээний бохирдолд хамгийн их өртдөг. Мөн нийгмийн эмзэг бүлгийн буюу орлого багатай иргэд дуу чимээ тусгаарлагч муутай, чанар муу орон сууц, гэр хороололд амьдарч байгаагаас шалтгаалан илүү хохирогч болох нь элбэг. Түүнчлэн жирэмсэн эхчүүд, өндөр настан, ээлжийн ажилчид нойрны хямралд хамгийн өртөмтгий байдаг.Өвчтөнүүд ямар зовуурьтай ирдэг вэ?Эмч нар дараах тохиолдолд дуу чимээний өртөлтийг шалтгаан байж магадгүй гэж сэжиглэх хэрэгтэй:Ядаргаа, стресс, бухимдал зэрэг нь дуу чимээтэй орчинд байх үед ихэсдэг, эсвэл цаг хугацааны хувьд хамааралтай байвал.Өөр тодорхой шалтгаангүйгээр нойр хулждаг бол.Чимээ шуугиантай газар (төв зам, нисэх онгоцны буудал, барилга г.м) амьдардаг бөгөөд амархан уурлаж уцаарладаг, анхаарал төвлөрөхгүй байгаа бол.Түгшүүр, сэтгэл гутрал, танин мэдэхүйн бууралт эсвэл зүрх судасны өвчин нь илт муудаж байгаа бол.Нийт хүмүүсийн 3 хүн тутмын 1 нь дуу чимээнд хэт мэдрэг байдаг. Дуу чимээнд мэдрэг байх нь түгшүүрийн эмгэг, хүнд хэлбэрийн сэтгэл гутрал, аутизмын хүрээний эмгэгтэй холбоотой байдаг. Дуу чимээний мэдрэг байдлыг илрүүлэхийн тулд өвчтөнөөсөө:"Та хөл хөдөлгөөн ихтэй зам, төмөр зам, барилгын ойролцоо амьдардаг уу? Дуу чимээ таны өдөр тутмын амьдралд хэр их нөлөөлдөг вэ?""Чимээ шуугиан таны нойр, анхаарал төвлөрөлтөд саад болдог уу?""Та унтахдаа чихний бөглөө ашигладаг уу?""Та бусад хүмүүсээс илүү дуу чимээнд мэдрэг үү?" гэж асуугаарай. (Үүнийг мөн Weinstein-ийн дуу чимээний мэдрэг байдлын асуумжаар албан ёсоор үнэлэх боломжтой).Дуу чимээний нөлөөллийг хэрхэн бууруулах вэ? ("Дөрвөн Р" стратеги)Эмнэлзүйн түвшинд дуу чимээний нөлөөг бууруулах нотолгоонд суурилсан арга хэмжээ харьцангуй ховор байдаг ч "Өвчтөн, Эмч, Бодлого" (Patient, Provider, Policy) гэсэн 3 түвшинд "Дөрвөн Р" (Сэргээх-Restore, Хязгаарлах-Restrict, Бууруулах-Reduce, Өөрчлөн загварчлах-Remodel) стратегийг хэрэгжүүлэх боломжтой.Өвчтөний түвшинд: Өвчтөнд дуу чимээ бол өвчнийх нь нэг шалтгаан гэдгийг ойлгуулах нь маш чухал.Сэргээх (Restore): Байгалийн дуу чимээ (шувуудын жиргээ, усны чимээ) сонсох, бясалгал хийх нь дуу чимээнээс үүдэлтэй стрессийг тайлахад тустай.Хязгаарлах (Restrict): Унтахдаа зориулалтын чихний бөглөө (earplugs) хэрэглэх, цагаан шуугиан (white noise) бүхий гар утасны аппликейшн ашиглахыг зөвлөж болно. Нэн ялангуяа, дээр дурдсан "нээлттэй оффист бүтээмж 66% унах" эрсдэлээс өөрийгөө хамгаалах хамгийн шалгарсан аргуудын нэг бол орчин үеийн ANC (Active Noise Cancellation) буюу идэвхтэй дуу чимээ тусгаарлагчтай чихэвчнүүд (Apple AirPods Pro, Sony WF-1000XM цуврал гэх мэт хэрэглэгчийн төхөөрөмжүүд) ашиглах явдал юм. Улаанбаатар шиг замын түгжрэл, автомашины сигнал, барилгын чимээ шуугиан ихтэй хотод гадуур алхахдаа эсвэл оффист ажиллах үедээ ANC чихэвч ашиглах нь таны анхаарлыг төвлөрүүлж (төвлөрлийг 46% сайжруулна), мэдрэлийн системийг архаг стрессээс хамгаалах маш үр дүнтэй бөгөөд хялбар аргад тооцогдож байна.Эмч, үйлчилгээ үзүүлэгчийн түвшинд: Эмч нар өвчтөндөө дээрх зөвлөгөөг өгөхөөс гадна сэтгэл зүйн эмчилгээнд хамруулах, "Ногоон жор" буюу байгальд алхах, ойд амрахыг (forest bathing) зөвлөж болно. Хэрэв нарийн мэргэжлийн эмчид шилжүүлэх шаардлага гарвал өвчний суурь шалтгаанд дуу чимээний бохирдол нөлөөлж байж болзошгүйг тусгах нь зүйтэй.Бодлогын түвшинд: Дуу чимээг үүсвэр дээр нь бууруулах нь дуу чимээний саад барих гэх мэтээс хавьгүй илүү үр дүнтэй байдаг. Жишээлбэл, Швейцарийн судалгаагаар замын хөдөлгөөний хурдыг 50 км/ц-аас 30 км/ц болгож бууруулахад 15 гудамжны дуу чимээний түвшин буурч, иргэдийн бухимдал болон нойрны хямрал мэдэгдэхүйц багасжээ.Хайрцаг 3: Бодлогын арга хэмжээЗамын хөдөлгөөний шуугианы хяналт: Орон сууцны бүсэд хурдыг сааруулах (жишээ нь 20-30 км/ц), чимээ багатай замын хучилт ашиглах, цахилгаан тээврийн хэрэгслийг дэмжих. Улаанбаатарт түгээмэл ажиглагддаг стандарт бус яндантай спорт машин, мотоциклын хөдөлгөөнийг хязгаарлах (НИТХ-аас саяхан хиймэл оюун ухаант камераар хянаж торгох шийдвэр хэлэлцэж эхэлсэн нь цаг үеэ олсон сайшаалтай алхам юм).Шөнийн хязгаарлалт: Шөнийн цагаар том оврын машин, хүнд даацын тээвэр болон нислэгийн цагийг хязгаарлах.Дэд бүтцийн сайжруулалт: Хурдны зам, төмөр замын дагуу дуу чимээний саад (noise barriers) барих, дуу чимээ багатай галт тэрэг нэвтрүүлэх.Иргэдийн боловсрол ба хот төлөвлөлт: Иргэдэд дуу чимээний хор хөнөөлийг таниулах, шинэ барилга барихдаа акустик орчныг заавал тооцдог болох. Авто зам дагуу дуу чимээ тусгаарлах зориулалт бүхий өндөр мод, ногоон байгууламж тарих.Эмнэлзүйн практикт хэрэгжүүлэх нь:Эрхэм эмч мэргэжилтнүүд ээ, дараах зүйлсийг өдөр тутмын ажилдаа хэрэгжүүлээд үзээрэй:Өвчтөнийг үнэлэх үнэлгээндээ "Дуу чимээний өртөлт"-ийг хэрхэн тусгаж, асууж хэвших вэ? (Нойргүйдэл, даралт ихсэх тохиолдол бүрд асууж хэвших)Дуу чимээний бохирдлын нөлөөг бууруулахын тулд ямар арга хэмжээг хамгийн түрүүнд нэвтрүүлэх боломжтой вэ? (Жишээ нь: Өвчтөнд ANC чихэвч санал болгох, нойрны эрүүл ахуйн зөвлөгөө өгөх, чихний бөглөө хэрэглүүлэх, эмнэлгийнхээ тасгийн чимээг багасгах дотоод журам гаргах).Олон нийтийн мэдлэгийг дээшлүүлэхэд танай эмнэлэг болон өрхийн эрүүл мэндийн төвийн үүрэг юу байж болох вэ гэдгийг эргэцүүлэн бодоорой.

Дэлгэрэнгүй
Түгээмэл
Асуулт хариулт