Анагаах ухааны цахим сургалт
Танд санал болгох
Багцын мэдээлэл

6 сарын багц

69,900₮

6 сард нэг удаа төлнө

  • 2 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 10% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах

1 жилийн багц

99,900₮

Жилд нэг удаа төлнө

  • 3 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Онцлох хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 20% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах
Яагаад
Цахим сургалт гэж?
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Та ажил, гэр, сургууль мөн жижүүрт хонох үедээ интернэт холболт бүхий ямар ч төрлийн төхөөрөмж ашиглан суралцах боломжтой.
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Та байгаа газраасаа цахимаар суралцсанаар цаг хугацаа төдийгүй, мөнгөө хэмнэж өөрт хэрэгцээтэй сургалтыг авах боломжтой.
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Цахим сургалтаар та багшаа, сургалтын аргаа, сургалтын хурдыг, сургалтын сэдэв болон дэс дараалал зэргийг бүрэн удирдах боломжтой.
Сүүлийн үеийн
Нийтлэлүүд
Эмч нарын сэтгэцийн эрүүл мэндийг 20 гаруй жил судалсан миний туршлага
2026 оны 3-р сарын 28

Эмч нарын сэтгэцийн эрүүл мэндийг 20 гаруй жил судалсан миний туршлага

Миний бие 1983 онд Их Британийн Шеффилд хотод, Анагаах Ухааны Судалгааны Зөвлөлийн (MRC) сэтгэл судлалын секторт эмнэлзүйн судлаачаар ажиллаж байлаа. Бид тухайн үед ажлын байрны асуудлуудыг судалж, ажил дээрх сэтгэл гутралыг оношилж эмчлэх жижигхэн эмнэлэг ажиллуулдаг байв.Нэг өдөр хоёр залуу эмч манайд ирлээ. Тэдний баг тус бүрт нэг, нийт хоёр шинэхэн резидент эмч өнгөрсөн долоо хоногт амиа хорлосон тухай, тэдний амиа хорлосон асуудлын талаар дараа нь хэн ч ам нээгээгүйг тэд ярьсан юм. "Эмч нарыг судалж үзээч, хэн ч үүнийг хийдэггүй шүү дээ" гэж тэд надаас хичээнгүйлэн гуйв. Би ч энэ дагуу судалгааг эхлүүлэхэд судалгааны асуумжид хариулах эмч нарын идэвхи байнга өндөр байв. Эмч нар өөрсдийнхөө сэтгэцийн эрүүл мэндийн талаар илэн далангүй ярихыг үнэхээр их хүсэж байсан нь үүнээс тодорхой харагдсан юм!Ажил мэргэжилтэй холбоотой стресс, сэтгэл гутралд тухайн хүний хувийн онцлог нөлөөлдөг үү, эсвэл хийж буй ажил нь илүү нөлөөлдөг үү гэх асуулт миний сонирхлыг маш их татдаг байв. Үүний хариуг олохын тулд урт хугацааны дагасан судалгаа хийх шаардлагатай болсон бөгөөд эмнэлгийн бүртгэлийн тогтолцооны ачаар би Их Британийн эмч нарыг олон жилийн турш дагаж судлах боломжтойгоо ойлгосон юм. Тухайн үед яг ийм төрлийн ганцхан судалгаа л байсан нь 1940-өөд онд Жонс Хопкинсын их сургуулиас эхлүүлсэн "Precursors" (Урьдал хүчин зүйлс) судалгаа байсан бөгөөд зөвхөн эрэгтэй эмч нарыг, тэр дундаа тэдний бие махбодын өвчинд л төвлөрсөн судалгаа байв.Миний судалгаа харин Их Британийн гурван их сургуулийн анагаахын 4-р дамжааны 304 оюутанг хамруулж, тэднээс асуумж авч, улмаар сургуулиа төгсөөд эмчээр ажиллах эхний жил болон дахин 10 жилийн дараа тус тус эргэн холбогдож хянасан юм. Үүн дээрээ үндэслэн би анхны оролцогчдын янз бүрийн түүврийг тасралтгүй 20 жилийн турш үргэлжлүүлэн судалсан билээ.Ийм урт хугацааны судалгааны нэг онцлог нь судлаач анхнаасаа л зөв хэмжүүр, хувьсагчдаа сонгосон байх шаардлагатай болдог. Эмч хүнд маш сайн дэмжлэг байхгүй л бол тэсэж гарахад хэцүү хоёр зан чанар байдаг гэж би бодсон тул "энэрэх сэтгэл (эмпати)" болон "өөрийгөө шүүмжлэх хандлага" хоёрыг судалгаандаа нэмж оруулсан. Түүнчлэн, эмнэлзүйн ажлын туршлагаасаа харахад гэр бүлийн асуудал ажлын байранд хэрхэн нөлөөлдөг нь тодорхой байсан тул гэр бүлийн харилцааг ч бас багтаалаа. Мөн өнгөрсөн хоёр хоногт хэдэн цаг ажиллаж, хэдэн цаг унтсаныг, түүнчлэн багийн чанар (зорилго нь хэр тодорхой байдаг, хүн бүр өөрийн үүргээ ойлгодог эсэх, уулзалт хурлын давтамж гэх мэт) зэрэг байгууллагын хэмжүүрүүдийг оруулж, тэднээс юу хамгийн их стресс үүсгэж байгааг өөрсдөөр нь бичүүлж авсан юм.Анхны үр дүнгүүдСудалгааны анхны өгүүллийг BMJ сэтгүүлд нийтэлсэн бөгөөд үүний дараа хэд хэдэн өгүүлэл ар араасаа гарсан. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд шинэ залуу резидент эмч нарын стрессийн түвшин асар өндөр (хэрэглэсэн хэмжүүрээс хамаарч 36-50%), мөн архины хэрэглээ их байгааг өлгөн авч бичиж эхлэв. Тэдний урт цагаар ажилладаг байдал болон архи уудаг гэж хүлээн зөвшөөрсөн хэмжээг нь харьцуулаад "энэ их ачааллын хажуугаар эмч нар ер нь яаж ажил дээрээ эрүүл (согтуу биш) байж чаддаг байна аа?" гэх асуулт ч гарч байлаа. Бидний судалгаагаар залуу эмч байх үедээ их урт цагаар ажилладаг байсан, тэднийг ахлах эмч болох үед эмнэлгийн системийн өөрчлөлтөөс болж ихэнхи ачаалал ахлах, тэргүүлэх эмч нар луу шилжсэн зэрэг нь тэднийг стрессээс хэзээ ч бүрэн ангижрахгүй юм шиг мэдрэмжтэй үлдээсэн байв. Миний судалгааны зарим үр дүнгээс харахад, залуу эмч нарын хувьд ажлын цагийн уртаас илүүтэйгээр, хоол ундаар хангагдах, хангалттай унтаж амрах нь хамаагүй чухал байсан нь харагдсан.Судалгаа хийгдсэн он жилүүдэд нийт оролцогчдын 28 орчим хувьд нь сэтгэл зүйн хямралыг илтгэх шинж тэмдгүүд илэрсэн байна (харьцуулахад, энгийн ажилтнуудын хувьд энэ үзүүлэлт 18% байдаг). Сэтгэл гутралын түвшин цаг хугацааны явцад янз бүр байдаг ч, дэлхий даяар сургуулиа төгсөөд эхний жилдээ ажиллаж буй эмч нар хамгийн их эрсдэлтэй байдаг нь батлагдсан. Эмч нарын дундах архины хэрэглээ бусад мэргэжлийнхнээс өндөр байсан бөгөөд ялангуяа эмэгтэй эмч нарын хувьд энэ нь сэтгэл гутралын түвшинтэй нь шууд холбоотой байв.Хангалттай нойр авах болон сайн багийн нэг хэсэг байх нь урьдын адил маш чухал хүчин зүйл хэвээр байна. Залуу эмч нарын хувьд стресс үүсгэгч хамгийн гол хүчин зүйл нь ахлах эмч нартайгаа ойлголцоход бэрх байх болон алдаа гаргахаас айх айдас байв. Эмнэлгүүдийн хооронд эмч нарын стрессийн түвшин харилцан адилгүй байсан нь тухайн эмнэлгт тогтсон соёл, хамт олны уур амьсгал зэрэгтэй шууд хамааралтай байв.Нарийн мэргэжлийн сонголтСудалгааны загвар маань хувь хүний зан чанар (өөрийгөө шүүмжлэх хандлага болон эмпати), ажлын сэтгэл ханамж, стрессийн түвшин зэрэг нь сонгосон нарийн мэргэжлээсээ хамаараад ялгаатай байдаг эсэхийг олж мэдэх боломжийг олгосон юм. Мөн сэтгэл гутралд тухайн хүний хувийн онцлог нөлөөлж байна уу, эсвэл ажлын байрны нөхцөл нөлөөлж байна уу гэсэн миний үндсэн сонирхлыг илүү сайн ойлгоход тусалсан.Жишээлбэл, 10 жилийн дараах үнэлгээгээр сэтгэл гутралын хамгийн өндөр үзүүлэлттэй гарсан нарийн мэргэжил бол сэтгэцийн эмгэг судлаач эмч нар байлаа. Сэтгэцийн эмч нар бусдаас илүүтэйгээр өөрийгөө шүүмжилдэг, мөн ажлынхаа нөхцөл байдалд хамгийн их сэтгэл ханамжгүй хүмүүс байв. Гэхдээ хамгийн сонирхолтой нь тэд оюутан байхдаа ч яг л ийм байсныг өгөгдөл харуулсан юм. Оюутан байхдаа сэтгэл гутралтай байсан хүмүүсийн ихэнх нь хожим сэтгэцийн эмгэг судлал эсвэл эмгэг судлалын (патологи) чиглэлийг сонгосон байлаа.Нөгөөтэйгүүр, мэс заслын эмч нар оюутан байх үедээ ч, карьерынхаа туршид ч үргэлж хамгийн цог золбоотой, ажилдаа хамгийн их сэтгэл хангалуун, хамгийн бага өөрийгөө шүүмжилдэг хүмүүс байв. Тэдний хувьд стрессийн гол шалтгаан нь ердөө л хамтран ажиллагсад эсвэл өвчтөнүүдтэйгээ үл ойлголцох зэрэг харилцааны асуудлууд байлаа.Хувь хүний зан чанар ба гэр бүлТухайн хүн өөрийн гэсэн хувь хүний онцлог, зан чанаруудаа ажлын байрандаа тээн авчирдаг нь маш тодорхой байв. Оюутан байхдаа болон резидент эмч байхдаа бусдыг ойлгож мэдрэх чадвар буюу эмпати өндөртэй байсан оролцогчид сэтгэл гутралд өртөх магадлал хамаагүй өндөр байсан. Гэхдээ сургалт, ажлын явцад ихэнх эмч нарын эмпати буурдаг болохыг бусад судалгаанууд ч харуулдаг. Харин оюутан үеийн өөрийгөө шүүмжлэх хандлага нь олон жилийн турш сэтгэл гутралд хөтлөх хүчтэй хүчин зүйл хэвээр байв. Эмнэлгийн ажилд аливаа зүйл буруугаар эргэх үе байдаг, алдаа гаргахаас үргэлж 100% зайлсхийх боломжгүй, тиймээс ийм зүйл тохиолдсон үед эмч нарт сэтгэл зүйн тусламж дэмжлэг зайлшгүй хэрэгтэй гэдгийг сургалтын явцад илүү сайн ойлгуулж бэлтгэх шаардлагатай байна.Гэхдээ гэр бүлийн хүчин зүйлс ч бас маш их нөлөөтэй байв. Жишээлбэл, АНУ-ын "Precursors" судалгаа болон түүнээс хойшхи бусад судалгаанаас үзэхэд, настай аавтай байх нь сэтгэл гутралтай хүчтэй хамааралтай байжээ. Сэтгэл засалчдын "шилжүүлэлт (transference)" буюу өөрийн дотоод мэдрэмжээ өөр хүнд тохох гэж нэрлэдэг зүйлийн нэг бодит жишээг бид судалгаанаасаа харсан. Юу вэ гэвэл, залуу резидент эмч нарын хувьд "ахлах эмч нараас болж стресстэж байна" гэх мэдрэмж нь тэдний өөрсдийнх нь төрсөн эцэгтэйгээ хэрхэн харилцдаг байсантай нь хамгийн хүчтэй холбогдож байсан явдал юм. Үүнтэй төстэйгээр, өрхийн эмч нарын хувьд стрессийн гол эх үүсвэр нь ажлын байран дахь хамтран ажиллагсад нь байсан ч, тэдний стресс, сэтгэл гутралын түвшинг урьдчилан таамаглах хамгийн гол хүчин зүйл нь хүүхэд ахуй насны ах эгч дүүсийн хоорондох өрсөлдөөн, атаархалтай харилцаа байж таарав. Тэдний бараг бүгд (n=102) ах эгч дүүстэй байсан нь намайг багагүй гайхшруулсан, учир нь өндөр амжилт гаргадаг хүмүүс ихэвчлэн айлын ганц хүүхэд байх нь олонтаа шүү дээ.ХүйсЭрэгтэй эмч нарын хувьд, оюутан байх үеийн болон 10 жилийн дараах сэтгэл гутралын түвшин хоорондоо шууд хамааралтай байгааг миний судалгаа тогтоосон. Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс хамаагүй илүү сэтгэл гутралтай байсан хэдий ч энэ нь зөвхөн сургуулиа төгсөж ажилд орсных нь дараа л илэрч эхэлсэн бөгөөд энэ нь ажлын байрны хүчин зүйлс эмэгтэйчүүдэд илүү хүндээр тусаж байна гэдгийг илтгэж байв.Хожим нь би Их Британийн Үндэсний Эмнэлзүйн Үнэлгээний Албаны мэдээлэлтэй ажиллаж байхдаа үзүүлсэн тусламж үйлчилгээнийхээ чанараас болж ямар бүлгийн эмч нар гомдолд өртөж, шалгагдаж байгааг судалж эхэлсэн. Гомдолд хамгийн их өртдөг нь сэтгэцийн эмч нар байсан ч хамгийн их анхаарал татсан зүйл нь эмэгтэйчүүдээс хамаагүй олон эрэгтэй эмч нар шалгагдаж байсан явдал юм. Эрэгтэй, эмэгтэй эмч нар эмнэлзүйн ур чадварын хувьд яг адилхан болох нь олонтаа нотлогдсон байдаг. Тиймээс энэхүү зөрүүтэй байдлын гол шалтгаан нь эмнэлзүйн ур чадвараас гадна сайн эмч-өвчтөний харилцааны үндэс болдог нөгөө л эмпати гэх мэт бусад зан чанарууд байх бөгөөд эдгээр нь өвчтөнтэй асуудал үүсэх үед түүнийг хэрхэн зөөлөнөөр зохицуулахад ялгааг бий болгодог байна. Түүнчлэн донтолтын улмаас сахилгын арга хэмжээ авагдсан эмэгтэй эмч нар маш цөөн байв. Хэрвээ илүү олон эмэгтэй эмчийг ажиллуулах нь эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй эсэхэд дүн шинжилгээ хийх гэж байгаа бол эрэгтэйчүүдийн гаргадаг шүүх маргаан, сахилгын зөрчил, дахин сургалтад хамрагдах зэрэгтэй холбогдон эрүүл мэндийн байгууллагаас гардаг тэрхүү өндөр зардлыг заавал харгалзан үзэх ёстой юм.Аюулгүй байдал, ядаргаа ба стрессСтресст орсон ажилтнууд илүү их алдаа гаргаж, бусдыг энэрч хайрлах сэтгэл нь багасдаг болохыг хэд хэдэн судалгаагаар нотолсон байдаг. Үүнд туйлдах ядаргаа, тэр дундаа нойргүйдэл хамгийн гол хүчин зүйл болдог. Миний судалгаанд оролцсон эмч нар нарийн мэргэжлээрээ ажиллаж эхлэх үед би тэднээс өөрсдийн хийсэн, бусдад хохирол учруулсан, алдаа гаргасан, эсвэл өвчтөнийг үхэлд хүргэсэн байж болох ямар нэгэн ноцтой үйл явдлынхаа талаар нэрээ нууцлан бичиж илгээхийг хүссэн юм. Тэдний бичиж ирүүлсэн хэрэг явдлууд—ихэнхдээ маш ноцтой байсан—ердөө л тэдний хэт ядаргаанаас болсон байлаа. Үүнээс өмнө тэдний хэн нь ч энэ талаар бусдад хэлж хүлээн зөвшөөрч байгаагүй бөгөөд тэдэнд энэ бүхнээ дотроосоо уудалж гаргах (нүглээ наманчлах) асар их хэрэгцээ байсан мэт санагдсан.Хэт ядаргаа нь мөн гэмтлийн дараах стрессийн шалтгаант эмгэг (PTSD) үүсэхэд нөлөөлдөг гол хүчин зүйлсийн нэг юм. 1998 оны Омагийн бөмбөгдөлтийн үеэр ажилласан эрүүл мэндийн ажилтнуудыг дагаж хийсэн өөр нэгэн судалгаанаас үзэхэд, 12 цагаас дээш хугацаагаар тасралтгүй ажилласан, өмнө нь ижил төстэй хүнд үйл явдлыг туулж байсан, эсвэл стрессээ архиар тайлахыг оролдсон хүмүүсийн хувьд PTSD-ийн үр дагавар хамгийн хүнд байсан. Харин юу болсон талаар бусадтай илэн далангүй ярилцах нь тэдний шинж тэмдгүүдийг хөнгөвчлөхөд тустай байв. Уг судалгаанд хамрагдсан залуу эмч нарын хувьд дараагийн хоёр жилийн хугацаанд стрессийн шинж тэмдгүүд нь улам нэмэгдсэн байхад, харин туршлагатай ахлах эмч нарын хувьд эсрэгээрээ багассан байв.Хамгийн харамсалтай нь, судалгаанд хамрагдсан нийт 41 эмчээс дараа нь ердөө хоёрхон эмч л сэтгэл зүйн мэргэжлийн тусламж авсан байлаа.Эерэг өөрчлөлт гарсан ч хангалттай биш байнаЗаримдаа эрүүл мэндийн салбарын ажилтнуудын өнөөг хүртэл ажилласаар байгаа тэр их стресстэй нөхцөл байдлыг хараад, ер нь миний судалгааг хийснээс хойш ямар нэгэн зүйл өөрчлөгдсөн үү гэж би өөрөөсөө асуудаг. Гэхдээ ядаж л тэдгээр асуудлуудыг одоо хүлээн зөвшөөрдөг болсон бөгөөд үр дүнд нь чиглэсэн арга хэмжээнүүд гарцаагүй нэмэгдсэн байна. Залуу ч бай, ахмад ч бай эмч нар өөрсдийн амийг егүүтгэсээр байгаа нь туйлын эмгэнэлтэй ч, өнөөдөр энэхүү гарз хохирлоос урьдчилан сэргийлэх сэтгэл зүйн тусламж үйлчилгээнүүд бий болсон бөгөөд амиа алдсан эмч нарын найз нөхөд, төрөл төрөгсөд, хамт олонд нь дэмжлэг үзүүлэх тусгай бүлгүүд хүртэл байгуулагдсан. Энэ бол тэртээ 1983 онд над дээр тусламж эрээд ирж байсан тэдгээр хоёр залуу эмчийг баярлуулах байсан өөрчлөлт юм.АНУ нь хүнд байдалд орсон эмч нарт зориулсан, өөрсдөө төлбөрөө төлдөг хувийн сэтгэл зүйн үйлчилгээг эртнээс ашиглаж ирсэн. Харин Их Британид нэг хэсэг Лондон, Ньюкасл зэрэг цөөн хэдэн хотууд л Үндэсний Эрүүл Мэндийн Албаны (NHS) эмч нарт зориулсан тусгай, ихэвчлэн психоанализ буюу сэтгэц задлан шинжилгээнд суурилсан үйлчилгээ үзүүлдэг байв.1990-ээд онд би Барселона болон Осло хотын эмч нартай хамтран эмч нарын сэтгэл зүйг дэмжих өөр загваруудыг бий болгох тал дээр ажиллаж, Үндэсний Эмнэлзүйн Үнэлгээний Албатай хамтран Лондон хотод Клэйр Жерадагийн удирдлага дор анхны Эмчийн Эрүүл Мэндийн Хөтөлбөр (PHP)-ийг санаачилсан юм. Энэ нь цаг үеэ олсон хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн байдал болон эмч нарт авчирсан эерэг өөрчлөлтөөрөө маш амжилттай болох нь батлагдсан. Үүний үр дүнд PHP загвар нь Англи даяар эмч, шүдний эмч нарт зориулсан албан ёсны үйлчилгээ болон өргөжсөн билээ.Гэсэн хэдий ч, эдгээр тусламж үйлчилгээг авах хэрэгцээг анхнаас нь үүсгээд байгаа байгууллагын ажлын дадал, практик байдал өнөөдрийг хүртэл өөрчлөгдөөгүй бөгөөд бүр дордсон байж ч мэднэ. Жишээлбэл, сайн багаар ажиллах нь эрүүл мэндийн байгууллага дахь стрессийг мэдэгдэхүйц бууруулдаг болохыг бид мэднэ, гэхдээ боловсон хүчний дутагдал, байгууллагын зогсолтгүй өөрчлөлт шинэчлэлтийн дунд сайн багийг бий болгох нь огтхон ч амар зүйл биш юм.Эмч байх нь ихэнх хүмүүсийн чин сэтгэлээсээ дурлаж хийдэг ажил мэргэжил боловч, өдөр тутамдаа маш их стресстэй байдаг хэвээр байна. Тиймээс хамгийн түрүүнд энэхүү стрессийг бууруулахын тулд байгууллага, системийн түвшинд ямар арга хэмжээ авах хэрэгтэйг одооноос судалж хэрэгжүүлж эхлэх нь зүйтэй юм. Энэхүү ажлын эдийн засгийн үр өгөөж нь гагцхүү мэргэжлээ орхиж буй эмч нарын тоог бууруулаад зогсохгүй, юу ч хийхгүй байснаас үүдэн гарах хүн хүчний хомсдол болон шүүхийн маргааны асар их зардлыг багасгахад маш том нөлөө үзүүлэх болно.Эрүүл Мэндийн Яамнаас арван жил тутамд нэг гаргаж ирдэг стресстэй тэмцэх "шинэ" гэгдэх санаачилгууд нь бодит байдал дээр амжилт олох магадлал тун бага. Учир нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ бол хүний алтан амь хариуцдаг, хариуцлагаар дүүрэн ажил мэргэжил бөгөөд энэ нь угаасаа л стресстэй байдаг онцлогтой. Энэхүү өндөр хариуцлага, ачааллаас үүдэлтэй асуудлууд хэзээ ч алга болохгүй. Тиймээс эмч нар болон тэдний өвчтөнүүдийн сайн сайхны төлөө бидэнд уг үнэнийг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд тасралтгүй, уйгагүй ажилладаг "тогтолцоо" л хамгийн их хэрэгтэй байна.

Дэлгэрэнгүй
Элэгний үйл ажиллагааны шинжилгээний өөрчлөлт ба түүний менежмент
2025 оны 11-р сарын 24

Элэгний үйл ажиллагааны шинжилгээний өөрчлөлт ба түүний менежмент

Эмнэлзүйн тохиолдол52 настай эрэгтэй, артерийн гипертензи оношоор хөнгөлөлтийн эм бичүүлэх болон шинжилгээний хариугаа үзүүлэхээр өрхийн эмчдээ хандсан. Тэрээр тулай, бөөрний архаг өвчин (G3a үе шат), чихрийн шижингийн урьдал байдал болон дислипидеми оноштой бөгөөд Артерийн даралт ихсэх болон бөөрний архаг өвчиндөө рамиприл 2.5 мг-аар өдөрт нэг удаа, дислипидемид розувастатин 10 мг-аар өдөрт нэг удаа тус тус уудаг. Биеийн жингийн индекс - 35кг/м2. Өдөрт таван ширхэг тамхи татдаг, орой бүр тогтмол 1-2 лааз пиво уудаг гэнэ. Автомашины худалдаа эрхэлдэг бөгөөд сүүлийн хоёр жилд эрсдэлтэй бүс нутаг руу зорчоогүй.Элэгний биохимийн шинжилгээнд: Аланин трансаминаза (АЛАТ/АЛАТ) 100 IU/L (хэвийн хэмжээ ~1-40), Шүлтлэг фосфатаза (ALP) 58 IU/L (30-130), Билирубин 20 μmol/L (<21), Альбумин 39 g/L (35-50), Түүдгэнцрийн шүүлтүүрийн тооцоолсон хурд (eGFR) 50 мл/мин/1.73м2, Нийт холестерин 5.6, Триглицерид 2.0 ммоль/л, Өндөр нягтралтай липопротеин (HDL) 1.1, Бага нягтралтай липопротеин (LDL) 3.4 байна. Нэмэлт асуумжаар хоол боловсруулах замын зовуурьгүй, шээсний өнгө цайвар, өтгөн хэвийн гэж хариулсан. Бодит үзлэгээр зовхинд ксантелазм (өөхөн хуримтлал) үүссэн, цээжин хэсэгт цөөн тооны одлог тууралттай (spider naevi), хэвлийн таргалалттай, шилбээр бага зэрэг хавагнасан байв. Элэг, дэлүү томроогүй, шарлалтгүй.Элэгний биохимийн шинжилгээг (ихэнхдээ "элэгний үйл ажиллагааны сорил" гэж нэрлэж ирсэн) анхан болон хоёрдугаар шатлалын тусламж үйлчилгээнд элэгний олон төрлийн өвчнийг илрүүлэх, оношлох, хянах зорилгоор өргөн ашигладаг. Үндсэн шинжилгээнд АЛАТ, АСАТ, ШФ, билирубин, альбумин болон гамма-глутамил трансфераза (GGT) зэрэг багтдаг. Нэмэлт шинжилгээнд ялтас эсийн тоог үзэх зорилгоор цусны дэлгэрэнгүй шинжилгээ, бүлэгнэлтийн шинжилгээ (INR) багтах ба хэрэв өөрчлөлттэй илэрвэл шалтгааныг тодруулах стандарт болон нэмэлт инвазив бус сорилуудыг ("элэгний скрининг" гэж нэрлэдэг) хийдэг.Баримт: Шотланд улсад хийгдсэн, анхан шатны эмнэлгүүдийг хамруулсан томоохон когорт судалгаагаар, элэгний нийт шинжилгээний 21.7% нь дор хаяж нэг нь хэвийн бус гарсан байна. Энэ нь элэгний биохимийн сорил тус бүрийн элэгний өвчнийг илрүүлэх өвөрмөц болон мэдрэг чанар сул байдаг, шинжилгээг хийх олон төрлийн заалттай, мөн газарзүйн байршлаас хамааран элэгний өвчний тархалт болон эрсдэлт хүчин зүйлс харилцан адилгүй байдагтай холбоотой гэж үзсэн. Ажиглалтын судалгаанд элэгний биохимийн шинжилгээ өөрчлөлттэй өвчтөнүүдийн дөнгөж 50%-д нь л дараагийн шатны нарийвчилсан шинжилгээ хийгдсэн байсан нь элэгний архаг өвчнийг эрт илрүүлэх, удирдах, улмаар хүндрэлээс сэргийлэх боломжийг алдаж байна.Тархалт: Элэгний өвчний эпидемиологиДэлхий дахинд бодисын солилцооны өөрчлөлттэй холбоотой элэгний өөхлөлт (MASLD - өмнө нь согтууруулах ундааны бус шалтгаант элэгний өөхлөлт буюу NAFLD гэгддэг байсан) нь насанд хүрэгчдийн элэгний архаг өвчний хамгийн түгээмэл шалтгаан (38%) болж байна. Европ тивд архины шалтгаант элэгний өвчний тархалт хамгийн өндөр буюу 5.4% (95% CI 3.9-7.1) байна. Европ дотроо Их Британи нь Швед (14.0%; 95% CI 13.0-15.0) болон Италийн (16.1%; 95% CI 1.2-43.3) дараа гуравдугаарт (7.2%; 95% CI 3.0-13.0) орж байна. MASLD болон архины шалтгаант элэгний өвчин нь хоёулаа "элэгний өөхлөлтөт өвчин" (steatotic liver disease) гэсэн ерөнхий ангилалд багтах бөгөөд өөхжилт, улмаар элэгний үрэвсэл, фиброз үүсэх үйл явцаар илэрдэг.Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын (ДЭМБ) мэдээлсэнээр дэлхий даяар гепатит В вирусийн тархалт 3.8%, гепатит С вирусийн тархалт 0.8% байна. БНХАУ, Энэтхэг, Нигери улсуудад гепатит В вирус нь элэгний өвчлөлийн тэргүүлэх шалтгаан болж байна. Мөн элэгний архаг өвчин болон элэгний хатуурал (цирроз) нь эрэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн чадвар алдалттай амьдралын жилүүдийг (DALY) бууруулж буй 8 дахь, эмэгтэйчүүдийн хувьд 19 дэх шалтгаан болж байна. Европт зүрхний ишеми өвчний дараа хөдөлмөрийн насны жилүүдийг алдагдуулж буй хоёр дахь тэргүүлэх шалтгаан юм.Өвчтөнд шинжилгээг хэрхэн тайлбарлах хэрэгтэй вэ?Элэгний биохимийн шинжилгээг илгээхээсээ өмнө өвчтөнд шинжилгээ хийх заалтыг тайлбарлах хэрэгтэй. Жишээлбэл: "Би таны элэгний үйл ажиллагааны ерөнхий байдлыг харуулах энгийн шинжилгээ хийх гэж байна. Хариу өөрчлөлттэй гарах нь элэгний асуудлын шалтгааныг шууд хэлж өгөхгүй ч дараа нь ямар шинжилгээ хийх шаардлагатайг шийдэхэд тусална" гэх мэт.Элэгний шинжилгээ өөрчлөлттэй гарсан үед хэрхэн менежмент хийх вэ?Их Британийн Гастроэнтерологийн Нийгэмлэгийн удирдамж, 2024 оны EASL-EASD-EASO-ийн удирдамж, 2025 оны эмчилгээний зөвшилцилд үндэслэн анхан шатны тусламж үйлчилгээний түвшинд элэгний биохимийн шинжилгээ өөрчлөлттэй гарсан үед хэрхэн цааш чиглүүлэг хийж, ажиллах ёстойг харуулсан алгоримтыг боловсруулсан байна. Алгоритм нь таван үе шатаас бүрдэнэ.Алхам 1: Эмнэлзүйн анхан шатны үнэлгээ1-р алхам нь ийлдэс судлалын шинжилгээ болон дүрс оношилгоо хийхээс өмнө эмч нарт элэгний өвчнийг үнэлэхэд туслах гол мэдээллийг дахин сануулж байна. Гепатитын эрсдэл, жирэмсэн эсэх, эмийн хэрэглээний асуумж, архины хэрэглээ, элэг шилжүүлэн суулгаж байсан эсэх, элэгний өвчний эрсдэлт хүчин зүйлс (метаболик хам шинж, чихрийн шижин, илүүдэл жин ба таргалалт, гэр бүлийн түүх, төмрийн илүүдэл), хавдрын болон цочмог өвчний "аюултай шинжүүд " зэргийг үнэлнэ. Бодит үзлэгээр элэгний цочмог болон архаг өвчний шинж тэмдгүүдийг хайна. Элэгний өвчний "аюултай шинж"-д альбумин буурах, элэгний ферментүүд хэт өндөр ихсэх, шарлалт, хавдрын шинж тэмдгүүд багтана.Архины хэрэглээШинжилгээний хариу ямар байхаас үл хамааран өвчтөний архины хэрэглээний тоо хэмжээ, давтамж, төрлийг үнэлнэ. Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн AUDIT-C зэргийг ашиглан архины хэрэглээг дэлгэрэнгүй илрүүлнэ. Тав болон түүнээс дээш оноо авсан бол эерэг гэж үзэх бөгөөд архитай холбоотой хор хөнөөлийг үнэлэхийн тулд AUDIT асуумжийг бүрэн бөглөх шаардлагатай; хэрэв архины хамаарал сэжиглэгдэж байвал илүү нарийвчилсан хэрэгсэл (жишээ нь: SADQ – архины хамаарлын хүндийн зэргийн асуумж) ашиглан хүндийн зэргийг үнэлнэ. Шаардлагатай бол архины хэрэглээг бууруулах талаар товч зөвлөгөө өгнө.Алхам 2: Элэгний үйл ажиллагааны сорилШинжилгээний заалтад: өвөрмөц бус шинж тэмдэгтэй өвчтөнийг элэгний өвчний скрининг хийх, шинж тэмдэггүй боловч элэгний өвчний өндөр эрсдэлтэй өвчтөнийг скрининг хийх, элэг хордуулах эмийн (гепатотоксик) хэрэглээ (жишээ нь: ревматологийн эмүүд, амиодарон, изониазид, метотрексат), мөн мэдэгдэж буй элэгний өвчин эсвэл эрсдэлт хүчин зүйлийг хянах зэрэг багтана.Элэгний биохимийн шинжилгээг илгээхээсээ өмнө хийх болсон заалтаа тодорхой болгох хэрэгтэй. Эдгээр нь өвөрмөц бус сорилууд бөгөөд хувь хүний болон улс хоорондын ялгаатай байдал, тухайлсан элэгний өвчнийг илрүүлэх мэдрэг болон өвөрмөц чанар сул тул "элэгний үйл ажиллагааг илрүүлэх анхан шат"-ы шинжилгээ гэж үзэх нь зүйтэй. Элэгний биохимийн шинжилгээ өөрчлөлттэй үед нэмэлт шинжилгээ хийх заалт болох юм. Өөрчлөлтийн хэв шинжийг тодорхойлохдоо давамгайлж буй хэв шинжийг анхаарч үзэх хэрэгтэй. Нийтлэг хэв шинжүүдэд:Билирубин дангаар ихсэх — ГипербилирубинемиАЛАТ ба/эсвэл АСАТ ихсэх —Эс задралын хэв шинжШФ ба/эсвэл ГГТ ихсэх — Холестатик буюу цөс зогсонгишлын хэв шинжАльбумин багасахINR ихсэх (шарлалттай эсвэл шарлалтгүй) — Элэгний нийлэгжүүлэх үйл ажиллагааны дутагдал (Synthetic failure) эсвэл хавдар сэжиглэх хэв шинж.Элэгний биохимийн анхны шинжилгээгээр холимог дүр зураг ажиглагдвал дараагийн шинжилгээг тодорхойлохын тулд 1-р алхамтай уялдуулах шаардлагатай.Алхам 3: Шалтгааныг тогтоох нарийвчилсан шинжилгээ1-р алхмаас бүрдүүлсэн эмнэлзүйн гол мэдээлэлтэй уялдуулж ялган оношилгоог чиглүүлнэ. Жишээ нь: шимэгдэлт алдагдах (malabsorption), жирэмсэн эсэх, гепатит В/С вирусын тархалт өндөртэй улсад төрсөн эсэх, гэр бүлд нь гемохроматоз байсан эсэх гэх мэт. Улаан эсийн дундаж эзэлхүүн (MCV) ихсэх нь архины шалтгаант элэгний өвчнийг илтгэж болох ч энэ нь архины хэрэглээг илрүүлэх өвөрмөц үзүүлэлт биш байдаг.Зарим улс оронд "ухаалаг элэгний сорил" (intelligent liver blood testing) гэх мэт автоматжуулсан систем рүү шилжиж байгаа бөгөөд энэ нь анхны хэвийн бус хариунд үндэслэн лаборатори өөрөө хамгийн тохиромжтой нэмэлт шинжилгээнүүдийг хийдэг систем юм. Энэхүү системийг санамсаргүй түүвэр бүхий хяналтат туршилтаар судлахад, элэгний өвөрмөц оношилгоог 43%-иар нэмэгдүүлж, зардлын хувьд үр ашигтай болох нь тогтоогдсон.Билирубин дангаар ихсэх - ГипербилирубинемиШууд бус (unconjugated) билирубин дангаар ихсэх нь ихэвчлэн Жильберын хам шинж болон цөөн тохиолдолд цус задралын шалтгаантай байдаг. Билирубин ихэссэн өвчтөнд өлөн үеийн шууд болон шууд бус билирубин, цусны дэлгэрэнгүй шинжилгээ, захын цусны түрхэцийн шинжилгээг хийнэ. Шууд бус билирубин хэт ихсэх нь мөн ховор тохиолдох Криглер-Найярын (Crigler-Najjar) хам шинжийг илтгэж болох бөгөөд энэ нь ихэвчлэн хүүхэд насанд илрэх ба нарийн мэргэжлийн эмч хянах шаардлагатай эмгэг юм.Менежмент: Хэрэв цус багадалттай байвал цус задралыг үнэлэхийн тулд ретикулоцитийн тоо болон лактат дегидрогеназа (LDH)-г шалгана. Шууд (conjugated) билирубин ихсэх нь ихэвчлэн цөсний замын бөглөрөл эсвэл элэгний паренхимийн өвчнөөс үүдэлтэй байдаг тул элэгний бусад сорилуудтай уялдуулж үзнэ. Эс задралын хэв шинжЭлэгний эс доторх ферментүүд болох АЛАТ, АСАТ нь элэгний эс гэмтэх эсвэл үхжих үед цусанд ялгардаг. Олон төрлийн эмгэг, эмийн бодис нь АЛАТ ба/эсвэл АСАТ-г ихэсгэдэг; иймээс эдгээр ферментүүдийн өсөлт нь элэгний биохимийн хамгийн түгээмэл өөрчлөлт юм. АЛАТ нь элэгний эсэд голчлон байдаг тул элэгний өвчнийг илүү өвөрмөцөөр илтгэдэг бол АСАТ нь элэгний эсээс гадна араг ясны болон зүрхний булчинд агуулагддаг. АЛАТ ба/эсвэл АСАТ ихсэх хамгийн түгээмэл шалтгаануудад элэгний өөхжилт (үүнд MASLD, архины шалтгаант элэгний өвчин, бодисын солилцооны өөрчлөлттэй хавсарсан архины шалтгаант элэгний өвчин багтана), вирусийн гепатит, ауто-иммун гепатит, төмрийн илүүдэл болон эмийн шалтгаант элэгний гэмтэл орно.Менежмент: АЛАТ болон АСАТ ихэссэн шалтгааныг тодруулахын тулд ГГТ, ЦДШ, элэгний хэт авиан шинжилгээ (ЭХО) болон шалтгааныг илрүүлэх скрининг (гепатит В вирусийн гадаргуугийн антиген/HBsAg; гепатит С вирусийн эсрэг бие/Anti-HCV; ауто-эсрэг биеүүд (гөлгөр булчингийн, бөөмийн, митохондрийн болон нейтрофилийн цитоплазмын эсрэг); иммуноглобулинууд; ферритин ба трансферрины ханалт; HbA1c)-ийг захиална. Архины шалтгаант элэгний өвчин эсвэл фиброз сэжиглэж байвал АСАТ:АЛАТ харьцааг тооцоолох ба хэрэв харьцаа >1 байвал давшингуй фиброз/циррозыг илтгэнэ. Цөс зогсонгишил (холестатик)-ын хэв шинжШүлтлэг фосфотаза (ШФ, ALT) нь цөсний замын хучуур эсүүд болон ясанд дийлэнхи хэсэг нь, элэгний эсэд бага хэмжээгээр үүсдэг. ГГТ (гаммаглутилтрансфераза) нь гепатоцит эсэд үүсдэг. ГГТ нь ясанд үүсдэггүй тул ШФ ихэссэн шалтгаан нь элэг/цөсний өвчин үү (ГГТ ихэссэн), эсвэл ясны өвчин үү гэдгийг ялгахад ашиглана. Хэдийгээр ГГТ нь архи хэтрүүлэн хэрэглэхэд заримдаа ихэсдэг ч архины хэрэглээг илтгэх найдвартай үзүүлэлт биш юм. Гэсэн хэдий ч ГГТ ихсэх нь нийт нас баралтын эрсдэлийг урьдчилан таамаглах бие даасан үзүүлэлт болдог (бага зэрэг ихсэхэд эрсдэлийн харьцаа HR 1.84; CI 1.53-2.23; их хэмжээгээр ихсэхэд (хэвийн хэмжээнээс ≥ 2.5 дахин) HR 6.64; CI 4.96-8.88). Холестатик хэв шинжийн нийтлэг шалтгаануудад цөсний замын бөглөрөл (жишээ нь: цөсний чулуу, хавдар), элэгний зогсонгишил (жишээ нь: зүрхний дутагдал), эмийн шалтгаант элэгний гэмтэл, анхдагч цөсний холангит (PBC) болон анхдагч хатууралт холангит (PSC) багтана. Витамин Д-ын дутагдал нь сийвэнгийн кальцийг хэвийн барих нөхөн төлжих механизмаар ШФ-ийг ихэсгэж болдог тул ШФ дангаар ихэссэн өвчтөнд витамин Д-ийн статусыг шалгана. Жирэмсэн үед ШФ нь ихсээс ялгардаг тул физиологийн хэвийн үзэгдэл юм. Жирэмсэн үед ШФ-ээс гадна бусад элэгний сорилууд ихсэх нь урьд нь байсан элэгний өвчин хүндрэх эсвэл жирэмслэлттэй холбоотой элэгний өвчин байх магадлалтай тул нарийвчлан шинжлэх шаардлагатай.Менежмент: Элэгний хэт авиан шинжилгээ (цөсний суваг өргөссөн эсэх, голомтот өөрчлөлт байгаа эсэхийг харах) болон элэгний эсийг гэмтээдэг шалтгааныг тодруулах оношлогоог хийнэ. Нийлэгжүүлэх үйл ажиллагааны дутагдал/Хавдар сэжиглэхЭлэгний эсийн нийлэгжүүлэх үйл ажиллагааны дутагдал (элэгний дутагдал) гэдэг нь бие махбодийн гол үйл ажиллагаанд шаардлагатай уургуудыг хангалттай хэмжээгээр үйлдвэрлэж чадахгүй байхыг хэлнэ; энэ нь альбумин багасах болон INR уртсах (цус бүлэгнэлт удаашрах)-аар илэрнэ. Мөн элгэнд явагдах билирубины задрал болон цэвэрлэгээ буурснаас үүдэлтэй шарлалт, азотлог хаягдлын боловсруулалт буурснаас үүдэлтэй шээг (urea) ихсэх зэрэг дагалдаж болно. Турах болон холестазын шинж тэмдэг (загатнах, шарлах, тослог баах) дагалдсан төрөл бүрийн хавдрын үед ижил шинж тэмдэг илэрдэг. Альбумин багасах бусад шалтгаануудад цочмог үрэвслийн хариу урвал, шимэгдэлт алдагдах, хоол тэжээлийн дутагдал, цус шингэрэх (жирэмслэлт, зүрхний дутагдал, бөөрний архаг өвчин), уураг алддаг энтеропати болон бөөрөөр алдах (бөөрний архаг өвчин, нефрот хам шинж) зэрэг орно.Менежмент: Элэгний үйл ажиллагааны дутагдал сэжиглэгдвэл яаралтай элэгний хэт авиан шинжилгээ хийлгэж, элэгний нарийн мэргэжлийн эмчид илгээнэ. Хавдар сэжиглэгдвэл хавдрын удирдамж, зааврын дагуу өвчтний менежментийг шийдвэрлэнэ. ХолимогДээрхи хэв шинжүүд холилдон илрэх нь практикт түгээмэл байдаг. Жишээлбэл, уургийн хэрэглээ багатай, зүрхний дутагдалтай настай хүнд альбумин бага (шингэрэлт болон нийлэгжилт буурснаас) байхын зэрэгцээ элэгний зогсонгишлын улмаас ШФ болон ГГТ ихэссэн байж болно.Менежмент: 3-р алхамд шалтгааныг тодруулах ямар нэмэлт шинжилгээ хийхээ шийдэхийн тулд 1-р алхмын эмнэлзүйн мэдээллийг 2-р алхмын давамгайлсан хэв шинжтэй хамтатган авч үзнэ. Алхам 4 ба 5: Оношлогоо ба МенежментЭмнэлзүйн зураглал болон 2, 3-р алхмын дагуу нарийн мэргэжлийн эмчийн хамтаар эдгээр эмгэгүүдийн тодорхой хувийг анхан шатны тусламж үйлчилгээний хүрээнд оношилж, эмчлэх боломжтой. Элэгний фиброзыг үнэлэхБодисын солилцооны эмгэгтэй, элэгний өөхлөлттэй өвчтөнүүдэд элэгний фиброзыг үнэлэх инвазив бус үнэлгээг хийх нь зүйтэй. Анхан шатны тусламж үйлчилгээнд хамгийн тохиромжтой арга бол FIB-4 (fibrosis-4 index for liver fibrosis) үнэлгээ бөгөөд энэ нь нас, АСАТ, АЛАТ болон ялтас эсийн тоонд үндэслэн фиброзын эрсдэлийг тооцоолдог.FIB-4 оноо <1.3: Давшингуй фиброз байх магадлал бага (negative predictive value) тул FIB-4 оноог 1-3 жил тутамд дахин үнэлнэ.Дунд зэргийн оноо 1.3-2.67: Анхан шатны тусламж үйлчилгээнд хавсарсан өвчний менежментийг эрчимжүүлж, орон нутгийн нөөц боломжийг ашиглан элэгний фиброзын нэмэлт шинжилгээнүүдийг (NAFLD фиброзын оноо, VCTE-фиброскан, shear wave эластографи, MRI эластографи, ELF сорил) төлөвлөнө.FIB-4 оноо >2.67: Анхан шатны болон нарийн мэргэжлийн түвшинд хавсарсан өвчний менежментийг хийж, элэгний фиброзын цаашдын үнэлгээг гепатологич эмчээр хянуулах хэрэгтэй. FIB-4-ийн хязгаарлалтууд: 65-аас дээш болон 35-аас доош насныхан, дунд зэргийн оноотой (1.3-2.67) хүмүүс, мөн 2-р хэлбэрийн чихрийн шижинтэй өвчтөнүүдэд FIB-4-ийн таамаглах чадвар буурдаг тул эдгээр бүлгийнхэнд элэгний фиброзын өөр хэмжүүр ашиглах нь зүйтэй. 65-аас дээш насныханд FIB-4-ийг ашиглах тохиолдолд дунд зэргийн эрсдэлийн хязгаарыг 1.30-2.0 гэж тодорхойлох ба >2.0 оноотой бол гепатологич руу илгээх заалттай. Хяналт, илгээх заалтЭлэгний архаг өвчин болон түүний шалтгааныг оношилж, эмчилсний дараа өвчтөнийг жилд нэг удаа хянах ба эсвэл элэгний өвчний зэргээс хамааран давтан үзлэгийг ойрхон төлөвлөх хэрэгтэй.Хяналтын давтан үзлэгээр ерөнхий мэргэжлийн эмч, сувилагч эсвэл элэгний эмч нар дараах зүйлсийг анхаарах ёстой:Элэгний архаг өвчний шинэ болон одоо байгаа шинж тэмдгүүдийн талаар асуухЭлэгний декомпенсаци буюу үйл ажиллагааны алдагдлын шинж тэмдэг (энцефалопати, асцит, булчингийн хатингаршил) байгаа эсэхийг бодит үзлэгээр тодорхойлохЭлэгний биохимийн шинжилгээг (АЛАТ, ШФ, билирубин, альбумин болон INR) хянахАрхины хэрэглээг үнэлж, зохих зөвлөгөөг өгөхФиброз байгаа эсэх болон түүний зэргээс хамааран элэгний фиброзыг хянахЗүрх судасны эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, одоо байгаа эрсдэлт хүчин зүйлсийг (чихрийн шижин, даралт ихсэх, дислипидеми) шийдвэрлэх, туслахӨвчтөнд тохирсон өөх тос бууруулах эмчилгээ санал болгох. Статин нь элэгний үрэвсэл, өөхлөлт, фиброзыг сайжруулдаг болох нь тогтоогдсон. Харин статиныг АЛАТ ба/эсвэл АСАТ нь хэвийн дээд хэмжээнээс 3 дахин ихсээгүй өвчтөнд бичих ёстой. Дараах тохиолдолд элэгний өвчнөөр мэргэшсэн гепатологич эсвэл гастроэнтерологич эмч рүү илгээнэ:Элэгний өвчний эрсдэлт хүчин зүйлтэй бөгөөд биеийн байдал цочмог муудсан, анамнез болон үзлэгээр элэгний өвчний шинж тэмдэг илэрсэн өвчтөнүүд. Үүнд цочмог гепатит, эмийн шалтгаант элэгний гэмтэл, элэгний үйл ажиллагааны дутагдал, элэгний декомпенсаци сэжиглэгдсэн өвчтөнүүд багтана.Элэгний өвөрмөц өвчнийг илтгэх өөрчлөлт — Элэгний биохимийн шинжилгээ өөрчлөлттэй, мөн тодорхой шалтгаан батлагдсан бол жишээ нь: АЛАТ ихсэж, элэгний В вирус эерэг гарсан бол.Элэгний архаг өвчнийг илтгэх өөрчлөлт —Элэгний архаг өвчтэй болох нь тогтоогдсон; жишээ нь: элэгний биохимийн үзүүлэлтүүд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн (хэвийн дээд хязгаараас ≥2.5 дахин их), ЭХО-д фиброзын шинж тэмдэгтэй эсвэл инвазив бус сорилоор (FIB-4) фиброзын өндөр эрсдэлтэй гарсан, хавдрыг сэжиглэх “аюултай шинж” илэрсэн, элэгний үйл ажиллагааны дутагдалтай, эсвэл онош тодорхойгүй үед.Эмнэлзүйн тохиолдлын шийдвэрТа элэгний хэт авиан шинжилгээтэй хамт нэмэлт цусны шинжилгээг захиалсан. Цусны шинжилгээний хариунд: Ялтас-120 (140–400×10^9/L), АСАТ-60 (1-45 IU/L), АЛАТ-100, HbA1c-46 (<42 ммоль/моль) байна. Ферритин, трансферрины ханалт, ауто-эсрэг биеүүд, иммуноглобулинууд болон гепатит В/С нь бүгд хэвийн хэмжээнд байна. Элэгний ЭХО-д өөхлөлттэй (fatty liver) гэж гарсан. Та FIB-4 оноог 3.03 гэж тооцоолсон нь фиброзын дунд зэргийн эрсдэлтэй байна. Та MASLD (бодисын солилцооны өөрчлөлттэй холбоотой элэгний өөхлөлт) онош тавьж, метаболик хам шинж болон MASLD-ийн удирдамжийн дагуу шийдвэрлэсэн.Эх сурвалж: Interpreting abnormal liver blood test results https://www.bmj.com/content/391/bmj-2024-082648

Дэлгэрэнгүй
Маститийн үед антибиотикийг яаран эхлэх нь зөв үү
2025 оны 5-р сарын 2

Маститийн үед антибиотикийг яаран эхлэх нь зөв үү

Төрөөд сар орчим болж буй эмэгтэй сүүлийн 12 цагийн турш хөх өвдөж эмзэглэнэ, халуун оргино, хавдана гэсэн зовиуртай эмнэлэгт хандсан. Зовуурь ихтэй байгаа тул хүүхдээ хөхүүлэхгүй байгаа гэнэ. Уг эмэгтэйд антибиотик эмчилгээ зөвлөх шаардлагатай юу?Маститийн үед антибиотик эмчилгээ тэр бүр шаардлагагүй байдаг. Шинж тэмдгийн үргэлжлэх хугацаа, хүндрэл зэргээс хамаарч зарим тохиолдолд эмийн бус эмчилгээгээр эмчилдэг бол зарим тохиолдолд антибиотик эмчилгээг эхлүүлнэ.МАСТИТИЙН ТОДОРХОЙЛОЛТХөхүүл үеийн мастит гэдэг нь хөхөөр хооллох эсвэл саалтуур ашиглаж буй үед тохиолддог сүүний суваг, цулцан болон ойролцоох эдийн үрэвсэлт эмгэг юм. Ойролцоогоор 4 хөхүүл эмэгтэй тутмын 1-т мастит оношлогддог.Маститын хүрээний эмгэгүүдэд: хэт их сүү ялгаралт (нярайн хэрэгцээнээс илүү хэмжээний сүү үүсэх), дисбиоз, сүүний сувгийн нарийсал, үрэвсэлт мастит, нянгийн гаралтай мастит, флегмон, халдварлагдсан галактоцеле, буглаа зэрэг хамаарна. Уг өвчний даамжралаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд заалтын дагуу эмийн бус эмчилгээ эсвэл өргөн хүрээний антибиотикийг цаг алдалгүй, зөв цагт нь зөвлөх нь чухал юм.ЭМНЭЛ ЗҮЙН ШИНЖ ТЭМДЭГ БА ОНОШИЛГООҮрэвсэлт эсвэл нянгийн гаралтай маститын үед хөх нилэнхүйдээ өвчин эмзэглэл ихтэй байх төдийгүй хатуурсан, улайлттай, маш их халуун байхаас гадна сүүний гарц буурах, халуурах, жихүүдэс хүрэх зэрэг шинжүүд илэрдэг. Амин үзүүлэлтийг шалгахад сепсис эсвэл шингэн алдалттай өвчтөнд зүрхний цохилт олшрох, халуурах, цусны даралт буурах шинж илэрч болох хэдий ч энэ нь харьцангуй ховор тохиолддог байна.Хэрэв шинж тэмдэг 24-48 цагаас илүү хугацаанд үргэлжилж эсвэл даамжирч, мөн хэсэг газрын, тодорхой хүрээтэй хавдар, улайлттай хавсарвал эмч флегмон, буглаа, эсвэл халдварлагдсан галактоцелег сэжиглэх хэрэгтэй. Флегмон нь зөөлөн эдийн хэсэг газрын үрэвсэлт бөөгнөрөлөөс үүсдэг бол Буглаа нь эд доторх идээ бээрийн битүү хуримтлал юм. Галактоцеле нь халдварлагдаж болох бөгөөд сүүний суваг бөглөрсний дараа хөхөнд үүсдэг зөөлөн уйланхай бүтэц юм. Эдгээр эмгэгүүдийн ялгахад хэт авиан шинжилгээ ач холбогдолтой байдаг. Антибиотик эмчилгээ эхэлсэн хэдий ч эмчилгээ үр дүнгүй байх тохиолдолд хөхний сүүний өсгөврийн шинжилгээ хийх шаардлагатай.ЭХНИЙ ШАТНЫ БА ХӨНГӨН ШИНЖ ТЭМДГИЙН ҮЕИЙН ЭМЧИЛГЭЭЗовуурь харьцангуй багатай, хөхний хэсэг газрын өөрчлөлт нь 24-48 цагийн дотор арилж буй эхчүүдэд антибиотик хэрэглэхгүйгээр эмийн бус аргаар эмчилж болно. Энэ тохиолдолд хүүхдээ хөхүүлэхээ зогсоох шаардлагагүй гэдгийг хэлж ойлгуулах хэрэгтэй. Маститтай үед хүүхдээ хөхүүлэх нь нярайн эрүүл мэндэд ямар нэгэн аюул учруулахгүй юм.Эмийн бус эмчилгээнд: ээж хөхний тунгалгийн булчирхайн (суганы ба эгэмний дээд) чиглэлд хөнгөн дөрж, илэх хөдөлгөөнөөр (муур илэхтэй ижил хэмжээний даралтаар) тунгалгийн урсгалыг дэмжиж болно. Харин хүчтэй, даралттайгаар иллэг хийх эсвэл чичиргээт төхөөрөмж хэрэглэх зэргээс зайлсхийх хэрэгтэй. Учир нь эдгээр нь хялгасан судас болон эдийг гэмтээж болзошгүй.Хөх маш их хавдсан тохиолдолд сүүг гараар саах нь саалтуураар саахаас илүү үр дүнтэй байдаг. Харин саалтуур хэрэглэх шаардлагатай бол эмч саалтуурыг хэрхэн ашиглах тухай дараах зөвлөмжийг өгнө.Зөвхөн саалтуураар саадаг бол хэт их сүү ялгаралтаас сэргийлэхийн тулд нярайн хэрэглэдэг сүүний хэмжээтэй (1-6 сартай нярайд өдөрт ойролцоогоор 830-890 мл) тэнцэх хэмжээгээр саах хэрэгтэй. Хэрэв нярайн жин зохих ёсоор нэмэгдэж байвал хэт их сүү ялгаралтаас сэргийлж сүү саалтыг багасгах эсвэл зогсоох.Хөхний эдийг гэмтээхгүйн тулд дунд зэргийн сорох хүчээр саах.Саалтуурын хошуу зөв хэмжээтэй эсэхийг хөхөөр хоололтын мэргэжилтэнтэй зөвлөлдөж болно.Саалтуурыг гараар, зориулалтын угаагч шингэнээр эсвэл аяга таваг угаагчид халуун усаар цэвэрлэх.Эхийн хөхөнд хаван, хавдалт нэмэгдэхээс сэргийлж тохирсон хэмжээтэй, хөхний зөв даруулга зүүх хэрэгтэй бөгөөд хүүхдээ хөхүүлсний дараа дээш харан хэвтэж хүйтэн жин тавьж, стеройд бус үрэвслийн эсрэг эм (NSAIDs) хэрэглэж болно. Харин байцааны навчаар жин тавих гэх мэт ардын аргуудыг нотолсон нотолгоо байхгүй ба эсрэгээрээ байцаан навч нь Листери (Listeria) нянгаар бохирдсон байж болзошгүй тул хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй юм. Түүнчлэн нярайн хэрэгцээнээс илүү хөхүүлэх, илүү хэмжээгээр саахаас зайлсхийх хэрэгтэй. Мөн хөхөө усанд дүрэх (арьсыг цочроож, шархлуулж болзошгүй), хүчтэй иллэг хийх, дур мэдэн антибиотик хэрэглэхээс зайлсхийх шаардлагатай болохыг анхаарна уу.ХҮНД БУЮУ УДААН ҮРГЭЛЖИЛСЭН ШИНЖ ТЭМДГИЙН ҮЕИЙН ЭМЧИЛГЭЭӨвдөлт зовуурь ихтэй, өндөр халуурсан, булчингаар өвдсөн зэрэг шинж тэмдэг бүхий эхчүүдэд эмийн бус эмчилгээг эхлүүлснээс хойш 24-48 цагийн дотор зовуурь багасахгүй байгаа тохиолдолд дараах арга хэмжээг яаралтай эхлэнэ.Нянгийн гаралтай маститын үеийн антибиотик эмчилгээЭхний сонголтонд диклоксациллин 500 мг-аар өдөрт 4 удаа эсвэл цефалексин 500 мг-аар өдөрт 4 удаа, тус бүрийг 10-14 хоног хэрэглэнэ. Хоёрдох сонголтоор клиндамицин 300 мг-аар өдөрт 4 удаа эсвэл триметоприм-сульфаметоксазол 160 мг/800 мг-аар өдөрт 2 удаа, тус бүрийг 10-14 хоног хэрэглэнэ. Триметоприм-сульфаметоксазолыг дутуу төрсөн, нярайд гипербилирубинеми илэрсэн эсвэл глюкоз-6-фосфат дегидрогеназын (G6PD) дутагдалтай жирэмслэлтийн хүндрэлтэй эхэд хэрэглэхээс зайлсхийх хэрэгтэй!ХӨХНИЙ СҮҮ ӨСГӨВӨРЛӨХ ШИНЖИЛГЭЭАнтибиотик эмчилгээ хийснээс хойш 48 цагийн дараа шинж тэмдэг арилахгүй байвал маститтай хөхнөөс сүүний өсгөврийн шинжилгээ авч метициллинд тэсвэртэй Staphylococcus aureus (MRSA) болон бусад тэсвэртэй эмгэг төрүүлэгчдийг үгүйсгэнэ. Шинжилгээг хийхдээ хөхний толгойг антисептикээр (жишээ нь, спирттэй арчдас) цэвэрлэж дээж авна. Дээж авах үедээ масттиттай хөхний толгойг ариун саванд хүргэхээс зайлсхийнэ.! Эмч эсвэл хөхүүл эх өөрөө ариун бээлий өмсөж, хөхөө сааж сүүгээ ариун саванд хийнэ. 5-10 мл хөхний сүүг лабораторид "биеийн шингэний өсгөвөр" гэж илгээнэ. Өсгөврийн хариуг хүлээх зуур хүүхдээ хөхүүлэх эсвэл сүүгээ сааж болно. Учир нь маститтай үед хөхөөр хооллох нь нярайд аюулгүй гэж үздэг.ХЭТ АВИАН ШИНЖИЛГЭЭБуглаа, флегмон, эсвэл халдварлагдсан галактоцелег сэжиглэж байвал хэт авиан шинжилгээ хийж, яаралтай (тухайн өдөртөө) дүрс оношилгооны болон мэс заслын эмчтэй зөвлөлдөнө. Шингэний хуримтлалыг хэт авиан хяналтан дор мэс заслын аргаар дренаж хийж гадагшлуулна. Антибиотик эмчилгээнд үр дүнгүй үед үрэвсэлт хэлбэрийн хөхний хорт хавдрыг ялган оношлох зорилгоор хөхний нарийн мэргэжлийн эмчид хандах нь зүйтэй.АНХААРУУЛГА: Хөхний толгойн цэврүүг хагалж болохгүйг эхэд анхааруулХөхний толгойн цэврүү (маститаас үүдэлтэй сувгийн үрэвсэл) хагарах, хуурахаас сэргийлж, триамцинолон 0.1% стеройд тосыг долоо хоногийн турш өдөрт 2 удаа түрхэхээр бичиж өгнө. Нярайг хөхүүлэхээс өмнө түрхсэн тосыг алчуураар арчиж байхыг эхэд зөвлөнө.МАСТИТ ДАХИХААС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ Дөнгөж төрсөн эхчүүдэд хүүхдээ хэрхэн зөв хөхүүлэх талаар эмч мэргэжилтэнүүд маш сайн зөвлөгөө өгөх хэрэгтэй. Ялангуяа нярайг "хүссэн үед" хөхүүлж байх нь хөхний сүү оролтыг нэмэгдүүлдэг болохыг эхэд тайлбарлаж ойлгуулах хэрэгтэй.Хэрэв эх сүү ихтэй эсвэл гиперлактацитай бол сүүний гарцыг аюулгүй бууруулахад анхаарал хандуулж хөхөөр хоололтын мэргэжилтнээс зөвлөгөө авахуулах шаардлагатайг анхаарна уу!Мастит, ялангуяа дахилтат мастит нь сэтгэл түгшилт, сэтгэл гутралтай холбоотой байдаг тул сэтгэл зүйч эсвэл сэтгэцийн эмчид хандах хэрэгтэй.Маститаас сэргийлэхийн тулд хөхүүл эхчүүд пробиотик хэрэглэхийг (Limosilactobacillus fermentum эсвэл илүү зохимжтой нь Ligilactobacillus salivarius) зөвлөж болно.Сувгийн бөглөрлөөс сэргийлэн сүүг шингэрүүлэхэд туслах зорилгоор өдөрт 5-10 гр наранцэцгийн эсвэл шар буурцгийн лецитиныг ууж хэрэглэхийг зөвлөж болно.Нярайг хөхүүлэхдээ хөхний толгойн хамгаалалт ( nipples shields - хөхний толгой дээр өмсдөг силикон хэрэгсэл)-ыг хэрэглэхээс зайлсхийх хэрэгтэй. Учир нь энэхүү хэрэглэл нь нярай сүүгээ хангалттай хөхөх боломжийг бууруулж улмаар хөхний сүү гүйцэд гадагшлахгүй үлдэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг.Шаардлагагүй үед антибиотик хэрэглэхээс зайлсхийж, хөхний эрүүл микробиотыг хадгалах хэрэгтэй.Эх сурвалжMitchell KB, Johnson HM, Rodríguez JM, et al. Academy of Breastfeeding Medicine Clinical Protocol #36: the mastitis spectrumWilson E, Woodd SL, Benova L. Incidence of and risk factors for lactational mastitis: a systematic review. J Hum Lact 2020; 36(4)Louis-Jacques AF, Berwick M, Mitchell KB. Risk factors, symptoms, and treatment of lactational mastitis. JAMA 2023; 329(7)Weaning from the breast. Paediatr Child Health 2004; 9(4):249–263.Centers for Disease Control and Prevention. How to keep your breast pump clean. Updated February 21, 2023.Crepinsek MA, Taylor EA, Michener K, Stewart F. Interventions for preventing mastitis after childbirth. Cochrane Database Syst Rev 2020; 9(9)Moreb N, Murphy A, Jaiswal S, Jaiswal AK. Cabbage. In: Jaiswal AK, ed. Nutritional Composition and Antioxidant Properties of Fruits and Vegetables. London, UK: Elsevier; 2020:33Fernández L, Pannaraj PS, Rautava S, Rodríguez JM. The microbiota of the human mammary ecosystem. Front Cell Infect Microbiol 2020;

Дэлгэрэнгүй
Түгээмэл
Асуулт хариулт