Эмч нарын сэтгэцийн эрүүл мэндийг 20 гаруй жил судалсан миний туршлага
Миний бие 1983 онд Их Британийн Шеффилд хотод, Анагаах Ухааны Судалгааны Зөвлөлийн (MRC) сэтгэл судлалын секторт эмнэлзүйн судлаачаар ажиллаж байлаа. Бид тухайн үед ажлын байрны асуудлуудыг судалж, ажил дээрх сэтгэл гутралыг оношилж эмчлэх жижигхэн эмнэлэг ажиллуулдаг байв.Нэг өдөр хоёр залуу эмч манайд ирлээ. Тэдний баг тус бүрт нэг, нийт хоёр шинэхэн резидент эмч өнгөрсөн долоо хоногт амиа хорлосон тухай, тэдний амиа хорлосон асуудлын талаар дараа нь хэн ч ам нээгээгүйг тэд ярьсан юм. "Эмч нарыг судалж үзээч, хэн ч үүнийг хийдэггүй шүү дээ" гэж тэд надаас хичээнгүйлэн гуйв. Би ч энэ дагуу судалгааг эхлүүлэхэд судалгааны асуумжид хариулах эмч нарын идэвхи байнга өндөр байв. Эмч нар өөрсдийнхөө сэтгэцийн эрүүл мэндийн талаар илэн далангүй ярихыг үнэхээр их хүсэж байсан нь үүнээс тодорхой харагдсан юм!Ажил мэргэжилтэй холбоотой стресс, сэтгэл гутралд тухайн хүний хувийн онцлог нөлөөлдөг үү, эсвэл хийж буй ажил нь илүү нөлөөлдөг үү гэх асуулт миний сонирхлыг маш их татдаг байв. Үүний хариуг олохын тулд урт хугацааны дагасан судалгаа хийх шаардлагатай болсон бөгөөд эмнэлгийн бүртгэлийн тогтолцооны ачаар би Их Британийн эмч нарыг олон жилийн турш дагаж судлах боломжтойгоо ойлгосон юм. Тухайн үед яг ийм төрлийн ганцхан судалгаа л байсан нь 1940-өөд онд Жонс Хопкинсын их сургуулиас эхлүүлсэн "Precursors" (Урьдал хүчин зүйлс) судалгаа байсан бөгөөд зөвхөн эрэгтэй эмч нарыг, тэр дундаа тэдний бие махбодын өвчинд л төвлөрсөн судалгаа байв.Миний судалгаа харин Их Британийн гурван их сургуулийн анагаахын 4-р дамжааны 304 оюутанг хамруулж, тэднээс асуумж авч, улмаар сургуулиа төгсөөд эмчээр ажиллах эхний жил болон дахин 10 жилийн дараа тус тус эргэн холбогдож хянасан юм. Үүн дээрээ үндэслэн би анхны оролцогчдын янз бүрийн түүврийг тасралтгүй 20 жилийн турш үргэлжлүүлэн судалсан билээ.Ийм урт хугацааны судалгааны нэг онцлог нь судлаач анхнаасаа л зөв хэмжүүр, хувьсагчдаа сонгосон байх шаардлагатай болдог. Эмч хүнд маш сайн дэмжлэг байхгүй л бол тэсэж гарахад хэцүү хоёр зан чанар байдаг гэж би бодсон тул "энэрэх сэтгэл (эмпати)" болон "өөрийгөө шүүмжлэх хандлага" хоёрыг судалгаандаа нэмж оруулсан. Түүнчлэн, эмнэлзүйн ажлын туршлагаасаа харахад гэр бүлийн асуудал ажлын байранд хэрхэн нөлөөлдөг нь тодорхой байсан тул гэр бүлийн харилцааг ч бас багтаалаа. Мөн өнгөрсөн хоёр хоногт хэдэн цаг ажиллаж, хэдэн цаг унтсаныг, түүнчлэн багийн чанар (зорилго нь хэр тодорхой байдаг, хүн бүр өөрийн үүргээ ойлгодог эсэх, уулзалт хурлын давтамж гэх мэт) зэрэг байгууллагын хэмжүүрүүдийг оруулж, тэднээс юу хамгийн их стресс үүсгэж байгааг өөрсдөөр нь бичүүлж авсан юм.Анхны үр дүнгүүдСудалгааны анхны өгүүллийг BMJ сэтгүүлд нийтэлсэн бөгөөд үүний дараа хэд хэдэн өгүүлэл ар араасаа гарсан. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд шинэ залуу резидент эмч нарын стрессийн түвшин асар өндөр (хэрэглэсэн хэмжүүрээс хамаарч 36-50%), мөн архины хэрэглээ их байгааг өлгөн авч бичиж эхлэв. Тэдний урт цагаар ажилладаг байдал болон архи уудаг гэж хүлээн зөвшөөрсөн хэмжээг нь харьцуулаад "энэ их ачааллын хажуугаар эмч нар ер нь яаж ажил дээрээ эрүүл (согтуу биш) байж чаддаг байна аа?" гэх асуулт ч гарч байлаа. Бидний судалгаагаар залуу эмч байх үедээ их урт цагаар ажилладаг байсан, тэднийг ахлах эмч болох үед эмнэлгийн системийн өөрчлөлтөөс болж ихэнхи ачаалал ахлах, тэргүүлэх эмч нар луу шилжсэн зэрэг нь тэднийг стрессээс хэзээ ч бүрэн ангижрахгүй юм шиг мэдрэмжтэй үлдээсэн байв. Миний судалгааны зарим үр дүнгээс харахад, залуу эмч нарын хувьд ажлын цагийн уртаас илүүтэйгээр, хоол ундаар хангагдах, хангалттай унтаж амрах нь хамаагүй чухал байсан нь харагдсан.Судалгаа хийгдсэн он жилүүдэд нийт оролцогчдын 28 орчим хувьд нь сэтгэл зүйн хямралыг илтгэх шинж тэмдгүүд илэрсэн байна (харьцуулахад, энгийн ажилтнуудын хувьд энэ үзүүлэлт 18% байдаг). Сэтгэл гутралын түвшин цаг хугацааны явцад янз бүр байдаг ч, дэлхий даяар сургуулиа төгсөөд эхний жилдээ ажиллаж буй эмч нар хамгийн их эрсдэлтэй байдаг нь батлагдсан. Эмч нарын дундах архины хэрэглээ бусад мэргэжлийнхнээс өндөр байсан бөгөөд ялангуяа эмэгтэй эмч нарын хувьд энэ нь сэтгэл гутралын түвшинтэй нь шууд холбоотой байв.Хангалттай нойр авах болон сайн багийн нэг хэсэг байх нь урьдын адил маш чухал хүчин зүйл хэвээр байна. Залуу эмч нарын хувьд стресс үүсгэгч хамгийн гол хүчин зүйл нь ахлах эмч нартайгаа ойлголцоход бэрх байх болон алдаа гаргахаас айх айдас байв. Эмнэлгүүдийн хооронд эмч нарын стрессийн түвшин харилцан адилгүй байсан нь тухайн эмнэлгт тогтсон соёл, хамт олны уур амьсгал зэрэгтэй шууд хамааралтай байв.Нарийн мэргэжлийн сонголтСудалгааны загвар маань хувь хүний зан чанар (өөрийгөө шүүмжлэх хандлага болон эмпати), ажлын сэтгэл ханамж, стрессийн түвшин зэрэг нь сонгосон нарийн мэргэжлээсээ хамаараад ялгаатай байдаг эсэхийг олж мэдэх боломжийг олгосон юм. Мөн сэтгэл гутралд тухайн хүний хувийн онцлог нөлөөлж байна уу, эсвэл ажлын байрны нөхцөл нөлөөлж байна уу гэсэн миний үндсэн сонирхлыг илүү сайн ойлгоход тусалсан.Жишээлбэл, 10 жилийн дараах үнэлгээгээр сэтгэл гутралын хамгийн өндөр үзүүлэлттэй гарсан нарийн мэргэжил бол сэтгэцийн эмгэг судлаач эмч нар байлаа. Сэтгэцийн эмч нар бусдаас илүүтэйгээр өөрийгөө шүүмжилдэг, мөн ажлынхаа нөхцөл байдалд хамгийн их сэтгэл ханамжгүй хүмүүс байв. Гэхдээ хамгийн сонирхолтой нь тэд оюутан байхдаа ч яг л ийм байсныг өгөгдөл харуулсан юм. Оюутан байхдаа сэтгэл гутралтай байсан хүмүүсийн ихэнх нь хожим сэтгэцийн эмгэг судлал эсвэл эмгэг судлалын (патологи) чиглэлийг сонгосон байлаа.Нөгөөтэйгүүр, мэс заслын эмч нар оюутан байх үедээ ч, карьерынхаа туршид ч үргэлж хамгийн цог золбоотой, ажилдаа хамгийн их сэтгэл хангалуун, хамгийн бага өөрийгөө шүүмжилдэг хүмүүс байв. Тэдний хувьд стрессийн гол шалтгаан нь ердөө л хамтран ажиллагсад эсвэл өвчтөнүүдтэйгээ үл ойлголцох зэрэг харилцааны асуудлууд байлаа.Хувь хүний зан чанар ба гэр бүлТухайн хүн өөрийн гэсэн хувь хүний онцлог, зан чанаруудаа ажлын байрандаа тээн авчирдаг нь маш тодорхой байв. Оюутан байхдаа болон резидент эмч байхдаа бусдыг ойлгож мэдрэх чадвар буюу эмпати өндөртэй байсан оролцогчид сэтгэл гутралд өртөх магадлал хамаагүй өндөр байсан. Гэхдээ сургалт, ажлын явцад ихэнх эмч нарын эмпати буурдаг болохыг бусад судалгаанууд ч харуулдаг. Харин оюутан үеийн өөрийгөө шүүмжлэх хандлага нь олон жилийн турш сэтгэл гутралд хөтлөх хүчтэй хүчин зүйл хэвээр байв. Эмнэлгийн ажилд аливаа зүйл буруугаар эргэх үе байдаг, алдаа гаргахаас үргэлж 100% зайлсхийх боломжгүй, тиймээс ийм зүйл тохиолдсон үед эмч нарт сэтгэл зүйн тусламж дэмжлэг зайлшгүй хэрэгтэй гэдгийг сургалтын явцад илүү сайн ойлгуулж бэлтгэх шаардлагатай байна.Гэхдээ гэр бүлийн хүчин зүйлс ч бас маш их нөлөөтэй байв. Жишээлбэл, АНУ-ын "Precursors" судалгаа болон түүнээс хойшхи бусад судалгаанаас үзэхэд, настай аавтай байх нь сэтгэл гутралтай хүчтэй хамааралтай байжээ. Сэтгэл засалчдын "шилжүүлэлт (transference)" буюу өөрийн дотоод мэдрэмжээ өөр хүнд тохох гэж нэрлэдэг зүйлийн нэг бодит жишээг бид судалгаанаасаа харсан. Юу вэ гэвэл, залуу резидент эмч нарын хувьд "ахлах эмч нараас болж стресстэж байна" гэх мэдрэмж нь тэдний өөрсдийнх нь төрсөн эцэгтэйгээ хэрхэн харилцдаг байсантай нь хамгийн хүчтэй холбогдож байсан явдал юм. Үүнтэй төстэйгээр, өрхийн эмч нарын хувьд стрессийн гол эх үүсвэр нь ажлын байран дахь хамтран ажиллагсад нь байсан ч, тэдний стресс, сэтгэл гутралын түвшинг урьдчилан таамаглах хамгийн гол хүчин зүйл нь хүүхэд ахуй насны ах эгч дүүсийн хоорондох өрсөлдөөн, атаархалтай харилцаа байж таарав. Тэдний бараг бүгд (n=102) ах эгч дүүстэй байсан нь намайг багагүй гайхшруулсан, учир нь өндөр амжилт гаргадаг хүмүүс ихэвчлэн айлын ганц хүүхэд байх нь олонтаа шүү дээ.ХүйсЭрэгтэй эмч нарын хувьд, оюутан байх үеийн болон 10 жилийн дараах сэтгэл гутралын түвшин хоорондоо шууд хамааралтай байгааг миний судалгаа тогтоосон. Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс хамаагүй илүү сэтгэл гутралтай байсан хэдий ч энэ нь зөвхөн сургуулиа төгсөж ажилд орсных нь дараа л илэрч эхэлсэн бөгөөд энэ нь ажлын байрны хүчин зүйлс эмэгтэйчүүдэд илүү хүндээр тусаж байна гэдгийг илтгэж байв.Хожим нь би Их Британийн Үндэсний Эмнэлзүйн Үнэлгээний Албаны мэдээлэлтэй ажиллаж байхдаа үзүүлсэн тусламж үйлчилгээнийхээ чанараас болж ямар бүлгийн эмч нар гомдолд өртөж, шалгагдаж байгааг судалж эхэлсэн. Гомдолд хамгийн их өртдөг нь сэтгэцийн эмч нар байсан ч хамгийн их анхаарал татсан зүйл нь эмэгтэйчүүдээс хамаагүй олон эрэгтэй эмч нар шалгагдаж байсан явдал юм. Эрэгтэй, эмэгтэй эмч нар эмнэлзүйн ур чадварын хувьд яг адилхан болох нь олонтаа нотлогдсон байдаг. Тиймээс энэхүү зөрүүтэй байдлын гол шалтгаан нь эмнэлзүйн ур чадвараас гадна сайн эмч-өвчтөний харилцааны үндэс болдог нөгөө л эмпати гэх мэт бусад зан чанарууд байх бөгөөд эдгээр нь өвчтөнтэй асуудал үүсэх үед түүнийг хэрхэн зөөлөнөөр зохицуулахад ялгааг бий болгодог байна. Түүнчлэн донтолтын улмаас сахилгын арга хэмжээ авагдсан эмэгтэй эмч нар маш цөөн байв. Хэрвээ илүү олон эмэгтэй эмчийг ажиллуулах нь эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй эсэхэд дүн шинжилгээ хийх гэж байгаа бол эрэгтэйчүүдийн гаргадаг шүүх маргаан, сахилгын зөрчил, дахин сургалтад хамрагдах зэрэгтэй холбогдон эрүүл мэндийн байгууллагаас гардаг тэрхүү өндөр зардлыг заавал харгалзан үзэх ёстой юм.Аюулгүй байдал, ядаргаа ба стрессСтресст орсон ажилтнууд илүү их алдаа гаргаж, бусдыг энэрч хайрлах сэтгэл нь багасдаг болохыг хэд хэдэн судалгаагаар нотолсон байдаг. Үүнд туйлдах ядаргаа, тэр дундаа нойргүйдэл хамгийн гол хүчин зүйл болдог. Миний судалгаанд оролцсон эмч нар нарийн мэргэжлээрээ ажиллаж эхлэх үед би тэднээс өөрсдийн хийсэн, бусдад хохирол учруулсан, алдаа гаргасан, эсвэл өвчтөнийг үхэлд хүргэсэн байж болох ямар нэгэн ноцтой үйл явдлынхаа талаар нэрээ нууцлан бичиж илгээхийг хүссэн юм. Тэдний бичиж ирүүлсэн хэрэг явдлууд—ихэнхдээ маш ноцтой байсан—ердөө л тэдний хэт ядаргаанаас болсон байлаа. Үүнээс өмнө тэдний хэн нь ч энэ талаар бусдад хэлж хүлээн зөвшөөрч байгаагүй бөгөөд тэдэнд энэ бүхнээ дотроосоо уудалж гаргах (нүглээ наманчлах) асар их хэрэгцээ байсан мэт санагдсан.Хэт ядаргаа нь мөн гэмтлийн дараах стрессийн шалтгаант эмгэг (PTSD) үүсэхэд нөлөөлдөг гол хүчин зүйлсийн нэг юм. 1998 оны Омагийн бөмбөгдөлтийн үеэр ажилласан эрүүл мэндийн ажилтнуудыг дагаж хийсэн өөр нэгэн судалгаанаас үзэхэд, 12 цагаас дээш хугацаагаар тасралтгүй ажилласан, өмнө нь ижил төстэй хүнд үйл явдлыг туулж байсан, эсвэл стрессээ архиар тайлахыг оролдсон хүмүүсийн хувьд PTSD-ийн үр дагавар хамгийн хүнд байсан. Харин юу болсон талаар бусадтай илэн далангүй ярилцах нь тэдний шинж тэмдгүүдийг хөнгөвчлөхөд тустай байв. Уг судалгаанд хамрагдсан залуу эмч нарын хувьд дараагийн хоёр жилийн хугацаанд стрессийн шинж тэмдгүүд нь улам нэмэгдсэн байхад, харин туршлагатай ахлах эмч нарын хувьд эсрэгээрээ багассан байв.Хамгийн харамсалтай нь, судалгаанд хамрагдсан нийт 41 эмчээс дараа нь ердөө хоёрхон эмч л сэтгэл зүйн мэргэжлийн тусламж авсан байлаа.Эерэг өөрчлөлт гарсан ч хангалттай биш байнаЗаримдаа эрүүл мэндийн салбарын ажилтнуудын өнөөг хүртэл ажилласаар байгаа тэр их стресстэй нөхцөл байдлыг хараад, ер нь миний судалгааг хийснээс хойш ямар нэгэн зүйл өөрчлөгдсөн үү гэж би өөрөөсөө асуудаг. Гэхдээ ядаж л тэдгээр асуудлуудыг одоо хүлээн зөвшөөрдөг болсон бөгөөд үр дүнд нь чиглэсэн арга хэмжээнүүд гарцаагүй нэмэгдсэн байна. Залуу ч бай, ахмад ч бай эмч нар өөрсдийн амийг егүүтгэсээр байгаа нь туйлын эмгэнэлтэй ч, өнөөдөр энэхүү гарз хохирлоос урьдчилан сэргийлэх сэтгэл зүйн тусламж үйлчилгээнүүд бий болсон бөгөөд амиа алдсан эмч нарын найз нөхөд, төрөл төрөгсөд, хамт олонд нь дэмжлэг үзүүлэх тусгай бүлгүүд хүртэл байгуулагдсан. Энэ бол тэртээ 1983 онд над дээр тусламж эрээд ирж байсан тэдгээр хоёр залуу эмчийг баярлуулах байсан өөрчлөлт юм.АНУ нь хүнд байдалд орсон эмч нарт зориулсан, өөрсдөө төлбөрөө төлдөг хувийн сэтгэл зүйн үйлчилгээг эртнээс ашиглаж ирсэн. Харин Их Британид нэг хэсэг Лондон, Ньюкасл зэрэг цөөн хэдэн хотууд л Үндэсний Эрүүл Мэндийн Албаны (NHS) эмч нарт зориулсан тусгай, ихэвчлэн психоанализ буюу сэтгэц задлан шинжилгээнд суурилсан үйлчилгээ үзүүлдэг байв.1990-ээд онд би Барселона болон Осло хотын эмч нартай хамтран эмч нарын сэтгэл зүйг дэмжих өөр загваруудыг бий болгох тал дээр ажиллаж, Үндэсний Эмнэлзүйн Үнэлгээний Албатай хамтран Лондон хотод Клэйр Жерадагийн удирдлага дор анхны Эмчийн Эрүүл Мэндийн Хөтөлбөр (PHP)-ийг санаачилсан юм. Энэ нь цаг үеэ олсон хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн байдал болон эмч нарт авчирсан эерэг өөрчлөлтөөрөө маш амжилттай болох нь батлагдсан. Үүний үр дүнд PHP загвар нь Англи даяар эмч, шүдний эмч нарт зориулсан албан ёсны үйлчилгээ болон өргөжсөн билээ.Гэсэн хэдий ч, эдгээр тусламж үйлчилгээг авах хэрэгцээг анхнаас нь үүсгээд байгаа байгууллагын ажлын дадал, практик байдал өнөөдрийг хүртэл өөрчлөгдөөгүй бөгөөд бүр дордсон байж ч мэднэ. Жишээлбэл, сайн багаар ажиллах нь эрүүл мэндийн байгууллага дахь стрессийг мэдэгдэхүйц бууруулдаг болохыг бид мэднэ, гэхдээ боловсон хүчний дутагдал, байгууллагын зогсолтгүй өөрчлөлт шинэчлэлтийн дунд сайн багийг бий болгох нь огтхон ч амар зүйл биш юм.Эмч байх нь ихэнх хүмүүсийн чин сэтгэлээсээ дурлаж хийдэг ажил мэргэжил боловч, өдөр тутамдаа маш их стресстэй байдаг хэвээр байна. Тиймээс хамгийн түрүүнд энэхүү стрессийг бууруулахын тулд байгууллага, системийн түвшинд ямар арга хэмжээ авах хэрэгтэйг одооноос судалж хэрэгжүүлж эхлэх нь зүйтэй юм. Энэхүү ажлын эдийн засгийн үр өгөөж нь гагцхүү мэргэжлээ орхиж буй эмч нарын тоог бууруулаад зогсохгүй, юу ч хийхгүй байснаас үүдэн гарах хүн хүчний хомсдол болон шүүхийн маргааны асар их зардлыг багасгахад маш том нөлөө үзүүлэх болно.Эрүүл Мэндийн Яамнаас арван жил тутамд нэг гаргаж ирдэг стресстэй тэмцэх "шинэ" гэгдэх санаачилгууд нь бодит байдал дээр амжилт олох магадлал тун бага. Учир нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ бол хүний алтан амь хариуцдаг, хариуцлагаар дүүрэн ажил мэргэжил бөгөөд энэ нь угаасаа л стресстэй байдаг онцлогтой. Энэхүү өндөр хариуцлага, ачааллаас үүдэлтэй асуудлууд хэзээ ч алга болохгүй. Тиймээс эмч нар болон тэдний өвчтөнүүдийн сайн сайхны төлөө бидэнд уг үнэнийг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд тасралтгүй, уйгагүй ажилладаг "тогтолцоо" л хамгийн их хэрэгтэй байна.
