Дуу чимээний бохирдол бидний эрүүл мэнд, бүтээмж, өдөр тутмын амьдралд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
Эмнэлзүйн тохиолдол52 настай эрэгтэй нойр хулжих, байнга ядрах, анхаарал төвлөрөхгүй байх гэсэн зовуурьтайгаар эмчид ханджээ. Түүний эхнэр сүүлийн үед нөхөр нь маш их уцаартай, бухимддаг болсон талаар хэлэв. Тэд саяхан хотын төвийн хөл хөдөлгөөн ихтэй, төв зам дагуух орон сууцанд нүүж орсон байна. Өрхийн эмч өвчтөний зовуурийг шийдвэрлэсний дараа авто зам, төмөр зам зэрэг тээврийн хэрэгслийн дуу чимээний бохирдолд удаан хугацаагаар өртсөнөөс үүдэлтэй зүрх судас, бодисын солилцооны эрсдэлийг хэрхэн бууруулах талаар зөвлөгөө өгсөн. Агаарын бохирдолтой харьцуулахад дуу чимээний бохирдол нь харьцангуй орхигдсон, сайн судлагдаагүй, хангалттай зохицуулагдаагүй бохирдуулагч юм. Хүрээлэн буй орчны дуу чимээ нь нойрны хямрал, зүрх судасны өвчин, цаг бус үхэл зэрэгт шууд нөлөөлдөг.Улаанбаатар хотын өнөөгийн нөхцөл: Монгол Улсын Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төвөөс 2018 онд хийсэн судалгаагаар нийслэл хотын дуу чимээний бохирдлын дундаж утга 75.19 дБ хүрсэн байдаг. ДЭМБ-ын зөвлөмжөөр орчны дуу чимээ өдрийн цагт 60 дБ-ээс бага, шөнийн цагт 40 дБ-ээс бага байх ёстой. Гэтэл Улаанбаатар хотод авто замын түгжрэлийн үеийн чимээ дунджаар 73 дБ, нийтийн тээврийн автобус дотор 74 дБ, зарим тохиолдолд зориулалтын бус яндантай мотоцикл, автомашинууд шөнийн цагт 115-116 дБ хүртэл дуу чимээ гаргаж байгаа нь бидний эрүүл мэндэд маш ноцтой нөлөөлж байна.Дуу чимээ бидний эрүүл мэнд, сайн сайхан байдал, бүтээмжид нөлөөлөх 9 ноцтой баримт Судлаач Жилиан Трежур хүний чих, сонсголын эрүүл мэндийн талаархи судалгааг хийдэг бөгөөд шийдвэр гаргагчид, инженерүүд, архитекторууд болон хүн бүрийг хүрээлэн буй орчныхоо дуу чимээнд анхаарал хандуулаасай хэмээн уриалдаг. Учир нь бидний эргэн тойронд байгаа дуу чимээ нь бидний хэрхэн мэдрэх, хэрхэн эдгэрэх, хэрхэн ажиллаж амьдрахад бодитой, хэмжигдэхүйц нөлөө үзүүлдэг байна. The Sound Agency болон Biamp Systems хамтран сүүлийн 40 жилийн турш хийгдсэн засгийн газруудын болон үндэстэн дамнасан байгууллагуудын судалгаанд үндэслэн гаргасан хамгийн сонирхолтой 9 баримтыг танилцуулж байна:Дуу чимээний бохирдлын эдийн засгийн хохирол жилд 30.8 тэрбум ам.доллар (Зөвхөн Европт): ДЭМБ-ын Европын бүсийн 2011 оны тайланд дуу чимээнээс үүдэлтэйгээр алдагдсан ажлын өдөр, эрүүл мэндийн эмчилгээний зардал, сурлагын хоцрогдол, бүтээмжийн уналт зэргийг мөнгөн дүнгээр тооцоолсон бөгөөд зөвхөн нэг тивд гэхэд л ийм асар их хохирол учирч байгааг тогтоожээ.Жил бүр дуу чимээний бохирдол нь Европ дахь хүн бүрийн амьдралаас 1 өдрийг хулгайлдаг: Дээрх судалгаагаар дуу чимээний бохирдлоос үүдэн европчуудын амьдралын хугацаанаасаа жилд 1 сая жилийг алддаг бөгөөд энэ нь насанд хүрсэн хүн болон хүүхэд бүрийн амьдралын хугацаанаас дунджаар 365 хоног тутамд 1 өдөр хасагдаж байна гэсэн үг юм.Таныг уншиж, эсвэл бичиж байх үед хэн нэгний ярих сонсогдвол таны бүтээмж 66% хүртэл унадаг: Нээлттэй оффисын (open floor-plan) зохион байгуулалт нь ажилчдын анхаарлыг тэднийг анзаарахгүй байхад нь хүртэл сарниулдаг. 1998 онд хийгдсэн сонгодог судалгаагаар оффисын шуугиан нь ажилчдын стрессийн дааврыг нэмэгдүүлж, бусадтай хамтран ажиллах хүслийг бууруулдаг болохыг тогтоосон. Харин оффист дуу чимээг саармагжуулах технологи ашиглахад ажилчдын төвлөрөх чадвар 46%-иар, богино хугацааны санах ойн нарийвчлал 10%-иар сайжирсан байна.Сургуулийн анги танхим дахь дуу чимээ нь зөвхөн сурлагад нөлөөлөөд зогсохгүй, эргэшгүй сонсгол алдагдалд хүргэж байна: ДЭМБ-аас анги танхим дахь дуу чимээг номын сан шиг буюу 35 дБ байхыг зөвлөдөг. Гэтэл Германд хийсэн судалгаагаар анги танхимын дундаж чимээ 65 дБ буюу байнгын сонсгол алдагдалд хүргэх хэмжээнд байжээ. Уламжлалт ангийн зохион байгуулалтад 4-р эгнээнд сууж буй хүүхдэд багшийн ярианы дөнгөж 50 хувь нь л цэвэр сонсогддог байна.Онгоцны шуугиан 20 дБ-ээр нэмэгдэхэд сурагчийн унших чадвар 8 сараар хоцордог: 2006 онд Нидерланд, Испани, Их Британид нисэх онгоцны буудлын ойролцоох сургуулийн 9-10 насны 2000 сурагчийн дунд хийсэн судалгаагаар онгоцны шуугиан нь уншиж ойлгох чадварыг эрс бууруулдаг болохыг тогтоожээ.Багш нарын 50% нь ангийн шуугианыг давж ярих гэж байгаад дууны хөвчөө гэмтээдэг: Орчин илүү чимээ шуугиантай болох тусам бид өөрийн эрхгүй улам чанга ярьж эхэлдэг. 2004 оны судалгаагаар дуу чимээний бохирдлын бас нэгэн золиос нь багш нар болох нь тогтоогдсон бөгөөд тэдний тэн хагас нь дуу хоолойны эргэшгүй гэмтэлтэй болсон байв.Эмнэлгийн тасгуудын дуу чимээ эдгэрэлтийг удаашруулаад зогсохгүй, "чихний хамгаалалт" шаардах хэмжээнд хүрчээ: ДЭМБ эмнэлгийн тасгийн чимээг 35 дБ байхыг зөвлөдөг. Гэтэл АНУ-д хийсэн судалгаагаар эмнэлгийн тасгийн дундаж чимээ 95 дБ хүрч байгааг тогтоосон байна. АНУ-ын холбооны хуулиар 85 дБ-ээс дээш чимээнд удаан байх бол заавал чихний хамгаалалт зүүхийг шаарддаг! Өвчтөний эдгэрэлтэд нойр хамгийн чухал. Гэтэл эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийн байнга дуугарах дохио, хөл хөдөлгөөний чимээнээс болж өвчтөний бие махбодь өөрийгөө "аюулд орсон" гэж мэдэрдэг. Түүгээр ч барахгүй анхаарал сарниулах дуу чимээ ихсэх тусам эмч, сувилагчдын алдаа гаргах эрсдэл нэмэгддэг байна.Германд тохиолдож буй зүрх зогсолтын 3% нь замын хөдөлгөөний шуугиантай шууд холбоотой: Энэхүү түгшүүртэй баримтыг Их Британийн Байгаль орчныг хамгаалах байгууллагаас танилцуулжээ.Дуу чимээний бохирдол гэмт хэрэгт хүртэл нөлөөлдөг: Калифорниа мужийн Ланкастер хотод нэг километр урттай төв зам дагуу "шувуудын жиргээ" эгшиглүүлдэг систем суурилуулахад тухайн бүс дэх гэмт хэрэг 15%-иар буурчээ (The Wall Street Journal). Үүнтэй төстэйгөөр, Лондоны метроны гэмт хэрэг их гардаг буудлуудад сонгодог хөгжим тавьж эхлэхэд дээрэм 33%-иар, ажилтнууд руу халдах тохиолдол 25%-иар тус тус буурсан байна (The Independent).Дуу чимээний бохирдол гэж юу вэ?Дуу чимээний бохирдол гэдэг нь хүн болон бусад амьд организмын эрүүл мэнд, сайн сайхан байдалд сөргөөр нөлөөлдөг хүсээгүй буюу хэт их дуу чимээ юм. Үүний эх үүсвэрт тээврийн хэрэгсэл (авто зам, төмөр зам, нисэх онгоц), аж үйлдвэр (уурхай, барилга), үзвэр үйлчилгээний үйл ажиллагаа (наадам, концерт), мөн ахуйн чимээ (гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, хөршүүдийн чимээ) ордог. Жишээлбэл, Улаанбаатар хотын гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл (тоос сорогч, холигч г.м) хүртэл дунджаар 87 дБ чимээ гаргадаг болохыг дотоодын судлаачид тогтоосон байдаг.Хайрцаг 1: Дууны шинж чанар, түвшин ба хор хөнөөлДууны эрчмийг (далайц эсвэл чанга сул байдал) ихэвчлэн логарифм хуваариар децибелээр (дБ) хэмждэг. Жишээлбэл, навчсын сэрчигнээ 10 дБ, оффисын дундаж чимээ 70 дБ, үс хатаагч 90 дБ, тийрэлтэт хөдөлгүүр 110 дБ хүрч болно.Хүний чих янз бүрийн давтамжтай дуу чимээг өөр өөрөөр хүлээж авдаг. Бага давтамжтай дууг хүний чих арай сул гэж мэдэрдэг тул орчны дуу чимээний судалгаанд хүний чихний сонсох онцлогт тохируулсан A-жинлэлт буюу дБ(A) хэмжигдэхүүнийг ашигладаг. Энэ нь хүний хүлээн авч чадах давтамжуудын жинг нэмэгдүүлдэг.Дуу чимээний шинж чанар (тасралтгүй эсвэл үе үе дуугарах), цаг хугацаа, үргэлжлэх хугацаа зэрэг нь бухимдал үүсгэхэд шууд нөлөөлдөг.ДЭМБ-ын зөвлөмжөөр дуу чимээнд удаан хугацаанд өртөхөд эрүүл мэндэд хортой нөлөө үзүүлж эхлэх босго хэмжээг өдрийн цагт (Lden үзүүлэлт) 55 дБ(A), шөнийн цагт (Lnight) 50 дБ(A) гэж тогтоосон байдаг. Lden нь өдөр, орой, шөнийн дуу чимээний өртөлтийг хэмждэг үзүүлэлт бөгөөд орой, шөнийн цагаар хүн дуу чимээнд илүү мэдрэг байдгийг тооцдог.Дуу чимээний бохирдол эрүүл мэндэд хэрхэн нөлөөлдөг вэ? Дуу чимээ нь нойр хулжаах, харилцаа холбоо, амралт зэрэг өдөр тутмын үйл ажиллагаанд саад болохын зэрэгцээ таагүй болгох, бухимдах, уурлах зэрэг танин мэдэхүй, сэтгэл хөдлөлийн сөрөг хариу урвалыг (noise annoyance буюу дуу чимээний бухимдал) үүсгэдэг. Энэ нь физиологийн шууд ба шууд бус замаар хүний биеийн стрессийн системийг (гипоталамус-өнчин тархи-бөөрний дээд булчирхай болон симпатик мэдрэлийн тэнхлэг) идэвхжүүлдэг сэтгэлзүй-нийгмийн стрессор юм.Дуу чимээний өртөлт нь шууд замаар (өндөр дБ-тэй чимээ нь сонсгол буурах, чих шуугихад хүргэх) болон шууд бус замаар (бага дБ-тэй чимээ нь амьдралын хэв маяг, нойр, танин мэдэхүйд саад болох замаар бухимдал, сэтгэцийн эрүүл мэндэд нөлөөлөх) стрессийн хариу урвалыг өдөөдөг. Энэхүү архаг стресс нь симпатик мэдрэлийн систем болон дотоод шүүрлийн системийг идэвхжүүлснээр зүрх судасны эрсдэлт хүчин зүйлсийг (артерийн даралт ихсэх, зүрхний цохилт нэмэгдэх, цусан дахь сахарын хэмжээ болон цусны зуурамтгай чанар нэмэгдэх) бий болгоно. Эцсийн дүндээ зүрхний ишеми өвчин, цус харвалт, атеросклероз, инсулинд тэсвэртэй байдал зэрэг Зүрх судас, бодисын солилцооны өвчлөлд хүргэдэг байна.Хайрцаг 2: Дуу чимээний бохирдлын нөлөөллийн талаарх сүүлийн үеийн нотолгооБухимдал (Annoyance): Дуу чимээний бухимдал нь өдөр тутмын үйл ажиллагаанд байнга саад болох, уур хилэн, хянах боломжгүй байдлаас үүдэлтэй стрессээр илэрнэ. Зам, нисэх онгоц, төмөр замын шуугианд ихээр бухимддаг хүмүүс сэтгэл гутрал, түгшүүрт өртөх магадлал өндөр байдаг.Сэтгэцийн эрүүл мэнд: Зам, онгоцны шуугианд байнга өртөх нь түгшүүр, сэтгэл гутрал болон холбогдох эмийн хэрэглээг нэмэгдүүлдэг. Дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэх тутамд сэтгэл гутрал, түгшүүрт орох эрсдэл шууд өсдөг.Нойр: Авто зам, төмөр зам, онгоцны шуугиан нь нойрны хямралтай шууд хамааралтай. Өрөөн доторх дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэхэд нойрноос сэрэх магадлал огцом нэмэгддэг.Танин мэдэхүй, зан үйл: Хүүхдүүдийн хувьд онгоц, галт тэрэгний шуугиан нь унших чадвар, ой тогтоолт, тестийн гүйцэтгэлийг бууруулдаг. Өндөр настнуудын хувьд замын шуугианд удаан өртөх нь дементиа (тэр дундаа Альцгеймер болон судасны гаралтай дементиа) өвчний эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг.Зүрх судас, бодисын солилцоо: Замын чимээнд удаан өртөх нь зүрхний цус хомсдох өвчний эрсдэлийг эрс нэмэгдүүлдэг. Мөн дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэх бүрд цус харвалт, цусны даралт ихсэх, 2-р хэлбэрийн чихрийн шижингийн эрсдэл нэмэгддэг болох нь тогтоогдсон.Төрөлт ба үргүйдэл: Жирэмсэн үедээ 80 дБ-ээс дээш шуугианд өртөх нь хүүхэд дутуу төрөх, жин багатай төрөх, жирэмсний үеийн даралт ихсэх, ургийн гажиг үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Мөн нэгэн кохорт судалгаагаар замын хөдөлгөөний чимээнд удаан хугацаагаар өртөх нь 35-45 насны эмэгтэйчүүдийн үргүйдлийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж байв.Хорт хавдар: Зам, төмөр замын шуугиан нь эстроген рецептор-сөрөг хөхний хорт хавдар болон бүдүүн гэдэсний хорт хавдартай (ялангуяа таргалалттай хүмүүст) холбоотой болохыг тогтоожээ.Улаанбаатар хотод дуу чимээний бохирдол 80 дБ хүрэхэд хүн бусдын хэлсэн үгний 20-25 хувийг сонсох чадваргүй болж, сонсголын мэдрэмж 17-25 дБ-ээр буурдаг болохыг дотоодын судлаачид анхааруулсан байдаг. Гэвч хүний бие махбодийн дээрхи өвчлөлүүд нь сонсгол гэмтээх хэмжээнээс (≥80 дБ) хамаагүй бага түвшний дуу чимээнд ч үүсэж эхэлдэг байна.Хэн илүү өртдөг вэ?Улаанбаатар шиг төвлөрөл ихтэй хот суурин газар, хөл хөдөлгөөнтэй зам дагуу амьдардаг, эсвэл үйлдвэр, барилгын салбарт ажилладаг хүмүүс дуу чимээний бохирдолд хамгийн их өртдөг. Мөн нийгмийн эмзэг бүлгийн буюу орлого багатай иргэд дуу чимээ тусгаарлагч муутай, чанар муу орон сууц, гэр хороололд амьдарч байгаагаас шалтгаалан илүү хохирогч болох нь элбэг. Түүнчлэн жирэмсэн эхчүүд, өндөр настан, ээлжийн ажилчид нойрны хямралд хамгийн өртөмтгий байдаг.Өвчтөнүүд ямар зовуурьтай ирдэг вэ?Эмч нар дараах тохиолдолд дуу чимээний өртөлтийг шалтгаан байж магадгүй гэж сэжиглэх хэрэгтэй:Ядаргаа, стресс, бухимдал зэрэг нь дуу чимээтэй орчинд байх үед ихэсдэг, эсвэл цаг хугацааны хувьд хамааралтай байвал.Өөр тодорхой шалтгаангүйгээр нойр хулждаг бол.Чимээ шуугиантай газар (төв зам, нисэх онгоцны буудал, барилга г.м) амьдардаг бөгөөд амархан уурлаж уцаарладаг, анхаарал төвлөрөхгүй байгаа бол.Түгшүүр, сэтгэл гутрал, танин мэдэхүйн бууралт эсвэл зүрх судасны өвчин нь илт муудаж байгаа бол.Нийт хүмүүсийн 3 хүн тутмын 1 нь дуу чимээнд хэт мэдрэг байдаг. Дуу чимээнд мэдрэг байх нь түгшүүрийн эмгэг, хүнд хэлбэрийн сэтгэл гутрал, аутизмын хүрээний эмгэгтэй холбоотой байдаг. Дуу чимээний мэдрэг байдлыг илрүүлэхийн тулд өвчтөнөөсөө:"Та хөл хөдөлгөөн ихтэй зам, төмөр зам, барилгын ойролцоо амьдардаг уу? Дуу чимээ таны өдөр тутмын амьдралд хэр их нөлөөлдөг вэ?""Чимээ шуугиан таны нойр, анхаарал төвлөрөлтөд саад болдог уу?""Та унтахдаа чихний бөглөө ашигладаг уу?""Та бусад хүмүүсээс илүү дуу чимээнд мэдрэг үү?" гэж асуугаарай. (Үүнийг мөн Weinstein-ийн дуу чимээний мэдрэг байдлын асуумжаар албан ёсоор үнэлэх боломжтой).Дуу чимээний нөлөөллийг хэрхэн бууруулах вэ? ("Дөрвөн Р" стратеги)Эмнэлзүйн түвшинд дуу чимээний нөлөөг бууруулах нотолгоонд суурилсан арга хэмжээ харьцангуй ховор байдаг ч "Өвчтөн, Эмч, Бодлого" (Patient, Provider, Policy) гэсэн 3 түвшинд "Дөрвөн Р" (Сэргээх-Restore, Хязгаарлах-Restrict, Бууруулах-Reduce, Өөрчлөн загварчлах-Remodel) стратегийг хэрэгжүүлэх боломжтой.Өвчтөний түвшинд: Өвчтөнд дуу чимээ бол өвчнийх нь нэг шалтгаан гэдгийг ойлгуулах нь маш чухал.Сэргээх (Restore): Байгалийн дуу чимээ (шувуудын жиргээ, усны чимээ) сонсох, бясалгал хийх нь дуу чимээнээс үүдэлтэй стрессийг тайлахад тустай.Хязгаарлах (Restrict): Унтахдаа зориулалтын чихний бөглөө (earplugs) хэрэглэх, цагаан шуугиан (white noise) бүхий гар утасны аппликейшн ашиглахыг зөвлөж болно. Нэн ялангуяа, дээр дурдсан "нээлттэй оффист бүтээмж 66% унах" эрсдэлээс өөрийгөө хамгаалах хамгийн шалгарсан аргуудын нэг бол орчин үеийн ANC (Active Noise Cancellation) буюу идэвхтэй дуу чимээ тусгаарлагчтай чихэвчнүүд (Apple AirPods Pro, Sony WF-1000XM цуврал гэх мэт хэрэглэгчийн төхөөрөмжүүд) ашиглах явдал юм. Улаанбаатар шиг замын түгжрэл, автомашины сигнал, барилгын чимээ шуугиан ихтэй хотод гадуур алхахдаа эсвэл оффист ажиллах үедээ ANC чихэвч ашиглах нь таны анхаарлыг төвлөрүүлж (төвлөрлийг 46% сайжруулна), мэдрэлийн системийг архаг стрессээс хамгаалах маш үр дүнтэй бөгөөд хялбар аргад тооцогдож байна.Эмч, үйлчилгээ үзүүлэгчийн түвшинд: Эмч нар өвчтөндөө дээрх зөвлөгөөг өгөхөөс гадна сэтгэл зүйн эмчилгээнд хамруулах, "Ногоон жор" буюу байгальд алхах, ойд амрахыг (forest bathing) зөвлөж болно. Хэрэв нарийн мэргэжлийн эмчид шилжүүлэх шаардлага гарвал өвчний суурь шалтгаанд дуу чимээний бохирдол нөлөөлж байж болзошгүйг тусгах нь зүйтэй.Бодлогын түвшинд: Дуу чимээг үүсвэр дээр нь бууруулах нь дуу чимээний саад барих гэх мэтээс хавьгүй илүү үр дүнтэй байдаг. Жишээлбэл, Швейцарийн судалгаагаар замын хөдөлгөөний хурдыг 50 км/ц-аас 30 км/ц болгож бууруулахад 15 гудамжны дуу чимээний түвшин буурч, иргэдийн бухимдал болон нойрны хямрал мэдэгдэхүйц багасжээ.Хайрцаг 3: Бодлогын арга хэмжээЗамын хөдөлгөөний шуугианы хяналт: Орон сууцны бүсэд хурдыг сааруулах (жишээ нь 20-30 км/ц), чимээ багатай замын хучилт ашиглах, цахилгаан тээврийн хэрэгслийг дэмжих. Улаанбаатарт түгээмэл ажиглагддаг стандарт бус яндантай спорт машин, мотоциклын хөдөлгөөнийг хязгаарлах (НИТХ-аас саяхан хиймэл оюун ухаант камераар хянаж торгох шийдвэр хэлэлцэж эхэлсэн нь цаг үеэ олсон сайшаалтай алхам юм).Шөнийн хязгаарлалт: Шөнийн цагаар том оврын машин, хүнд даацын тээвэр болон нислэгийн цагийг хязгаарлах.Дэд бүтцийн сайжруулалт: Хурдны зам, төмөр замын дагуу дуу чимээний саад (noise barriers) барих, дуу чимээ багатай галт тэрэг нэвтрүүлэх.Иргэдийн боловсрол ба хот төлөвлөлт: Иргэдэд дуу чимээний хор хөнөөлийг таниулах, шинэ барилга барихдаа акустик орчныг заавал тооцдог болох. Авто зам дагуу дуу чимээ тусгаарлах зориулалт бүхий өндөр мод, ногоон байгууламж тарих.Эмнэлзүйн практикт хэрэгжүүлэх нь:Эрхэм эмч мэргэжилтнүүд ээ, дараах зүйлсийг өдөр тутмын ажилдаа хэрэгжүүлээд үзээрэй:Өвчтөнийг үнэлэх үнэлгээндээ "Дуу чимээний өртөлт"-ийг хэрхэн тусгаж, асууж хэвших вэ? (Нойргүйдэл, даралт ихсэх тохиолдол бүрд асууж хэвших)Дуу чимээний бохирдлын нөлөөг бууруулахын тулд ямар арга хэмжээг хамгийн түрүүнд нэвтрүүлэх боломжтой вэ? (Жишээ нь: Өвчтөнд ANC чихэвч санал болгох, нойрны эрүүл ахуйн зөвлөгөө өгөх, чихний бөглөө хэрэглүүлэх, эмнэлгийнхээ тасгийн чимээг багасгах дотоод журам гаргах).Олон нийтийн мэдлэгийг дээшлүүлэхэд танай эмнэлэг болон өрхийн эрүүл мэндийн төвийн үүрэг юу байж болох вэ гэдгийг эргэцүүлэн бодоорой.
