Анагаах ухааны цахим сургалт
Яагаад
Цахим сургалт гэж?
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Та ажил, гэр, сургууль мөн жижүүрт хонох үедээ интернэт холболт бүхий ямар ч төрлийн төхөөрөмж ашиглан суралцах боломжтой.
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Та байгаа газраасаа цахимаар суралцсанаар цаг хугацаа төдийгүй, мөнгөө хэмнэж өөрт хэрэгцээтэй сургалтыг авах боломжтой.
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Цахим сургалтаар та багшаа, сургалтын аргаа, сургалтын хурдыг, сургалтын сэдэв болон дэс дараалал зэргийг бүрэн удирдах боломжтой.
Танд санал болгох
Багцын мэдээлэл

6 сарын багц

69,900₮

6 сард нэг удаа төлнө

  • 2 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 10% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах

1 жилийн багц

99,900₮

Жилд нэг удаа төлнө

  • 3 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Онцлох хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 20% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах
Сүүлийн үеийн
Нийтлэлүүд
Тиреотоксикозтой өвчтөнүүдээ дотоод шүүрлийн эмчид үзүүлэх хүртэл нь өрхийн эмч ямар арга хэмжээ авах ёстой вэ?
2025 оны 4-р сарын 29

Тиреотоксикозтой өвчтөнүүдээ дотоод шүүрлийн эмчид үзүүлэх хүртэл нь өрхийн эмч ямар арга хэмжээ авах ёстой вэ?

Эмнэлзүйн тохиолдол: 35 настай, эмэгтэй (жирэмсэн биш) сэтгэл түгшинэ, халуунд мэдрэг болсон, зүрх дэлсэнэ гэсэн зовуурьтайгаар өрхийн эмчид хандсан. Бамбайн дааврын шинжилгээгээр TSH дааврын хэмжээ 0.01 mIU/mL-ээс бага болтлоо буурсан (Лавлах хэмжээ 0.5–4.0). Давтан шинжилгээгээр TSH дахин 0.01 mIU/mL-ээс бага, харин чөлөөт тироксин (Т4) нь хэвийн дээд хязгаараас (0.8–1.8 ng/dL) ойролцоогоор 2 дахин их буюу 2.98 ng/dL байв. Эмч өвчтөнд тиреотоксикоз гэж онош тавин дотоод шүүрлийн эмчид үзүүлүүлэхээр илгээсэн боловч 8 долоо хоногийн дараа үзүүлэх цаг байв. Энэ хооронд эмнэлзүйн байдал муудах эрсдэлтэй тул ямар арга хэмжээ авч болох вэ?ШийдэлШинж тэмдэг илэрсэн тиреотоксикозтой өвчтөний хувьд хамгийн эхний алхам нь дотоод шүүрлийн (ДШ) эмчид үзүүлж эмчилгээг нэн яаралтай эхлүүлэх шаардлагатай боловч ДШ-ийн эмчид үзүүлэх хүртэл удаан хугацаагаар хүлээх тохиолдол байдаг. Энэ хооронд өрхийн эмч шинж тэмдгийг намдаах зорилгоор бета-хориглогчийг яаралтай эхлүүлж, жинхэнэ гипертиреозыг (бамбайн үйл ажиллагаа ихсэлт) сэжиглэж байвал цацраг идэвхт иодын шингээлт ба сканы шинжилгээ хийлгэж, хэрэв (иодын) өндөр шингээлт ажиглагдвал бамбайн эсрэг эмчилгээ Метимазолыг эхлүүлэх хэрэгтэй.Шинж тэмдэг бүхий Гипертиреоз нь хүн амын дунд нийтлэг тохиолдох бөгөөд тохиолдолын тоо ойролцоогоор 1% байдаг.¹ Ихэнх өрхийн эмч нар тиреотоксикозтой өвчтөнөө дотоод шүүрлийн эмч рүү яаралтай илгээдэг хэдий ч дотоод шүүрлийн эмч ховордож, эрэлт хэрэгцээ ихсэж байна.² Хэдэн долоо хоногоос хэдэн сар хүртэлх хугацаанаар хүлээх нь ч ердийн үзэгдэл болж байна.  Энэ хугацаанд өвчтөн зовуурь шаналгаатай байсаар байх нь элбэг юм. Харин энэ үед өрхийн эмч оношилгоо болон эмчилгээний хувьд олон зүйл хийх боломжтой. ДОТООД ШҮҮРЛИЙН ЭМЧИД ҮЗҮҮЛЭХЭЭР ХҮЛЭЭЖ БАЙХ ХУГАЦААНД ӨРХИЙН ЭМЧИЙН ХИЙЖ БОЛОХ ЗҮЙЛҮҮД: 1. Өвчтөнд илэрч буй зовуурь шаналгаа нь жинхэнэ гипертиреозийн улмаас үүссэн эсэх, эсвэл өөр шалтгаанаар илэрч байгааг тодорхойлохЖинхэнэ гипертиреозын шалтгаантай үед эдгэрэх магадлал бага хэдий ч тионамид (метимазол ба пропилтиоурацил), цацраг идэвхт иодын эмчилгээ (аблаци), эсвэл бамбай булчирхайг авах мэс засал зэрэг бамбай булчирхайд чиглэсэн эмчилгээнд үр дүн өгдөг. Харин хоёрдогч шалтгаантайгаар бамбайн даавар ихэссэн тиреотоксикозын бусад хэлбэрийн үед бамбай булчирхайд чиглэсэн эмчилгээ шаардлагагүй бөгөөд үр дүнгүй байдаг төдийгүй гаж нөлөө ихтэй байдаг. Хоёрдогч  шалтгаантай тиреотоксикозын үед нарийн шинжилгээ шаардагдахгүй байж болно. Гэсэн хэдий ч өвчтөнөөс левотироксин эсвэл бамбайн дааврын бусад бэлдмэл хэрэглэж байгаа эсэхийг, мөн жин хасах зорилгоор нэмэлт бүтээгдэхүүн хэрэглэж байгаа эсэхийг зайлшгүй асууж тодруулах шаардлагатай юм.³ Түүнчлэн жоргүй олгогдог бусад биологийн нэмэлт бүтээгдэхүүн зэргийг тодруулах нь зүйтэй. Учир нь хоёрдогч шалтгаантай тиреотоксикозын гол эмчилгээ нь шалтгааныг олж, эмчилэх явдал юм.Жинхэнэ гипертиреоз ба тиреотоксикозын бусад хэлбэрүүдийг ялган оношилох нь нэн чухал. Үүний тулд цацраг идэвхт иодын шингээлт ба скан шинжилгээ зэрэг Алтан стандарт шинжилгээнүүдийг хийх явдал юм. Иодын шингээлтийг хэрэглэснээс хойш 24 цагийн дараа хэмждэг бол гамма сканы зургийг 24 цагийн дараа  авах бөгөөд эдгээр шинжилгээнүүд гь эмч нарт Грейвсийн өвчин (жигд, тэгш хэмтэй шингээлт), бие даасан ганц зангилаа (иод 123-ын төвлөрсөн том голомт), эсвэл бие даасан олон зангилаат бамбай (бамбай булчирхай даяар тархсан, толбо хэлбэрийн шингээлт) зэрэг өндөр шингээлттэй нөхцөл байдлыг ялгах боломжийг олгодог.Технеци 99м пертехнетатын сцинтиграфи нь бамбай булчирхайд хуримтлагдсан технецийг хэмждэг шинжилгээний арга бөгөөд хортой аденома эсвэл хортой олон зангилаат бамбай зэргийг тодорхойлох зорилгоор хийгддэг шинжилгээ юм.⁴ Эдгээр шинжилгээг цөмийн онош зүйн тасгаар дамжин захиална.Цацраг идэвхт изотоп ашигладаг шинжилгээ нь сүүлийн хэдэн долоо хоногт иоджуулсан тодосгогч бодис хэрэглэсэн эсвэл сүүлийн хэдэн сард Амиодарон хэрэглэсэн тохиолдлуудад иод 123 эсвэл технецийн аль алиных нь шингээлт хуурамчаар бага гарч болдогыг анхаараарай. Түүнчлэн жирэмжсэн болон хөхүүл эмэгтэйчүүдэд цацраг идэвхт изотоп хэрэглэхийг хориглодог бөгөөд  эсрэг заалттай байдаг.⁵Дотоод шалтгаант гипертиреозын хамгийн түгээмэл шалтгаан болох Грейвсийн өвчний сонгодог илрэлийг дүрс оношилгооны аргыг ашиглалгүйгээр оношилж болдог. Харин ийлдэс дэх бамбай булчирхайг идэвхжүүлэгч иммуноглобулины (thyroid-stimulating immunoglobulins) түвшин нэмэгдсэнээр баталгаажуулж болно.⁴2. Тиреотоксикозын шинж тэмдгийг намдаах аргуудЗүрх дэлсэх, чичрэх, сэтгэл түгших зэрэг тиреотоксикозын шинж тэмдэгтэй амбулаторийн өвчтөнүүдэд тайван сууж, аль болох тайвшрахыг зөвлөдөг. Пропранолол эсвэл атенолол зэрэг ууж хэрэглэдэг бета-хориглогчийг дараагийн шинжилгээнд нөлөөлөхгүйгээр бичиж өгч болно. Гэхдээ астматай болон гуурсан хоолойн агшилт үүсэх эрсдэлтэй өвчтөнүүдэд бета-хориглогч хэрэглэх нь харьцангуй эсрэг заалттай болохыг санах хэрэгтэй.¹ Мөн бета-хориглогч нь зүрхний цохилт болон цусны даралтыг бууруулдаг тул эмчилгээний өмнө болон дараа зүрхний цохилт, цусны даралтыг хянах нь зүйтэй.Бусад бета-хориглогчтой харьцуулахад пропранолол нь илүү тохиромжтой бөгөөд өндөр тунгаар (өдөрт хэдэн зуун миллиграмм) хэрэглэхэд, Т4-ийг трийодтиронин (Т3) болгон хувиргах хувирлыг бууруулдаг болох нь тогтоогдсон.⁶ Амбулаторийн нөхцөлд пропранололыг өдөрт 3-4 удаа 10-40 мг тунгаар бичиж өгч болно. Эсвэл зүрхэнд илүү сонгомолоор нөлөөлдөг атенолол (өдөрт 1-2 удаа 25-100 мг) эсвэл метопролол тартрат (өдөрт 2-3 удаа 25-50 мг)-ыг хэрэглэж болно.⁴3. Жинхэнэ гипертиреозын үед бамбайн эсрэг эм эхлүүлэхДотоод шүүрлийн эмчийн үзлэг, зөвлөгөөг хүлээж буй жинхэнэ гипертиреозтой өвчтөнүүдийн хувьд метимазол эсвэл пропилтиоурацил зэрэг ууж хэрэглэдэг тионамидыг эмчилгээнд хэрэглэх нь зүйтэй бөгөөд эдгээр эмүүд нь бамбайн дааврын нийлэгжилтийг шууд дарангуйлдаг.⁷ Иймээс эдгээр эмүүдийг бүх оношилгоо, шинжилгээ дууссаны дараа эхлүүлэх нь хамгийн тохиромжтой юм.Жирэмсэн бус, насанд хүрсэн амбулаторийн өвчтөнүүдийн эмчилгээнд пропилтиоурацилтай харьцуулахад метимазолыг илүүд үздэг. Учир нь Метимазолыг бага давтамжтайгаар уудаг төдийгүй илрэх гаж нөлөө нь ч харьцангуй бага юм. Эхлэх тун нь эмнэлзүйн шинж тэмдэг болон тиреотоксикозын хүндийн зэргээс хамаарна. Метимазолын эхлэх тунг чөлөөт Т4-ийн утгад үндэслэн тооцохыг удирдамжууд болон олон тойм нийтлэлүүдэд зөвлөсөн байда.¹'⁴'⁷:Хэрэв чөлөөт Т4-ийн түвшин хэвийн дээд хязгаараас 1-1.5 дахин их байвал: Метимазол 5-10 мг өдөрт нэг удааХэрэв чөлөөт Т4-ийн түвшин хэвийн дээд хязгаараас 1.5-2 дахин их байвал: метимазол 10-20 мг өдөрт нэг удааХэрэв чөлөөт Т4-ийн түвшин хэвийн дээд хязгаараас 2-3 дахин их буюу түүнээс дээш байвал: метимазол 20-40 мг өдөрт хувааж хэрэглэнэ (жишээлбэл, 10-20 мг өдөрт хоёр удаа).Метимазол эхэлсний дараа бамбайн үйл ажиллагааны шинжилгээг (ялангуяа чөлөөт Т4 ба чөлөөт эсвэл нийт Т3) бамбайн үйл ажиллагаа хэвийн болох хүртэл нь 2-6 долоо хоног тутам, дараа нь дотоод шүүрлийн эмчийн зөвлөгөөг хүлээх зуур 8-12 долоо хоног тутам давтах хэрэгтэй.⁴'⁷ Т4-өөс гадна Т3-ыг үнэлэх шаардлагатай. Учир нь чөлөөт Т4 хэвийн болсон ч Т3 токсикоз үргэлжилж болно.⁴ Тиреотоксикоз сайжрах тусам метимазолын тунг бууруулах боломжтой.⁷Тионамид эхэлснээс хойш хэдэн сарын турш бамбайн TSH даавар дарангуйлагдсан хэвээр байж болохыг анхаарах хэрэгтэй. Тионамидууд нь элэгний хордлого, мөн агранулоцитоз эсвэл цитопени (цусны дүрст элементүүдийн тоо цөөрөх) үүсгэж болзошгүй байдаг. Харин Метимазол-той холбоотойгоор нийт өвчтөнүүдийн 6%-д тууралт гарсан тухай мэдээлэл бүртгэгдсэн байна⁷. Иймээс Метимазол эмчилгээг эхлэхээс өмнө тухайн өвчтөнд цусны дэлгэрэнгүй шинжилгээ (ЦДШ) болон биохимийн шинжилгээ хийх хэрэгтэй. Метимазол ба Пропилтиоурацилыг нейтрофилийн тоо 1.0 × 10⁹/л-ээс бага (лавлах хүрээ 1.8–7.7 × 10⁹/л) эсвэл трансаминазын түвшин хэвийн дээд хязгаараас 5 дахин их байгаа тохиолдолд эмчилгээнд хэрэглэхээс зайлсхийх хэрэгтэй.⁴ ДҮГНЭЛТТиреотоксикоз нь өрхийн эмчийн практикт түгээмэл тохиолддог эмгэг юм. Хамгийн зөв, тохиромжтой эмчилгээ нь бета-хориглогч бөгөөд цаашдын эмчилгээг дотоод шүүрлийн эмчтэй (магадгүй 2-4 долоо хоногийн дотор) яаралтай зөвлөлдөн шийдэх хэрэгтэй.Хэрэв дотоод шүүрлийн эмчид үзүүлж зөвлөгөө авах хугацаа хүлээлт ихтэй байгаа тохиолдолд тиреотоксикозын шинж тэмдгийг намдаахын тулд бета-хориглогчийг яаралтай эхлүүлж, цацраг идэвхт иодын шингээлт ба сканы шинжилгээг хийлгэх шаардлагатай. Хэрэв иод шингээлт өндөр гарвал Метимазолыг эхлүүлж болно.Эх сурвалж: Lee SY, Pearce EN. Hyperthyroidism: a review. JAMA 2023; 330(15)Romeo GR, Hirsch IB, Lash RW, Gabbay RA. Trends in the endocrinology fellowship recruitment: reasons for concern and possible interventions. J Clin Endocrinol Metab 2020; 105Kang GY, Parks JR, Fileta B, et al. Thyroxine and triiodothyronine content in commercially available thyroid health supplements. Thyroid 2013; 23(10)Ross DS, Burch HB, Cooper DS, et al. 2016 American Thyroid Association guidelines for diagnosis and management of hyperthyroidism and other causes of thyrotoxicosis [published correction appears in Thyroid 2017; 27(11):1462]. Thyroid 2016; Drui D, Briet C, Guerin C, Lugat A, Borson-Chazot F, Grunenwald S. SFE-AFCE-SFMN 2022 consensus on the management of thyroid nodules: thyroid nodules and pregnancy. Ann Endocrinol (Paris) 2022; 83(6)Cooper DS, Daniels GH, Ladenson PW, Ridgway EC. Hyperthyroxinemia in patients treated with high-dose propranolol. Am J Med 1982; Sharma A, Stan MN. Thyrotoxicosis: diagnosis and management. Mayo Clin Proc 2019; 94(6)

Дэлгэрэнгүй
Дуу чимээний бохирдол бидний эрүүл мэнд, бүтээмж, өдөр тутмын амьдралд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
2026 оны 3-р сарын 3

Дуу чимээний бохирдол бидний эрүүл мэнд, бүтээмж, өдөр тутмын амьдралд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Эмнэлзүйн тохиолдол52 настай эрэгтэй нойр хулжих, байнга ядрах, анхаарал төвлөрөхгүй байх гэсэн зовуурьтайгаар эмчид ханджээ. Түүний эхнэр сүүлийн үед нөхөр нь маш их уцаартай, бухимддаг болсон талаар хэлэв. Тэд саяхан хотын төвийн хөл хөдөлгөөн ихтэй, төв зам дагуух орон сууцанд нүүж орсон байна. Өрхийн эмч өвчтөний зовуурийг шийдвэрлэсний дараа авто зам, төмөр зам зэрэг тээврийн хэрэгслийн дуу чимээний бохирдолд удаан хугацаагаар өртсөнөөс үүдэлтэй зүрх судас, бодисын солилцооны эрсдэлийг хэрхэн бууруулах талаар зөвлөгөө өгсөн. Агаарын бохирдолтой харьцуулахад дуу чимээний бохирдол нь харьцангуй орхигдсон, сайн судлагдаагүй, хангалттай зохицуулагдаагүй бохирдуулагч юм. Хүрээлэн буй орчны дуу чимээ нь нойрны хямрал, зүрх судасны өвчин, цаг бус үхэл зэрэгт шууд нөлөөлдөг.Улаанбаатар хотын өнөөгийн нөхцөл: Монгол Улсын Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төвөөс 2018 онд хийсэн судалгаагаар нийслэл хотын дуу чимээний бохирдлын дундаж утга 75.19 дБ хүрсэн байдаг. ДЭМБ-ын зөвлөмжөөр орчны дуу чимээ өдрийн цагт 60 дБ-ээс бага, шөнийн цагт 40 дБ-ээс бага байх ёстой. Гэтэл Улаанбаатар хотод авто замын түгжрэлийн үеийн чимээ дунджаар 73 дБ, нийтийн тээврийн автобус дотор 74 дБ, зарим тохиолдолд зориулалтын бус яндантай мотоцикл, автомашинууд шөнийн цагт 115-116 дБ хүртэл дуу чимээ гаргаж байгаа нь бидний эрүүл мэндэд маш ноцтой нөлөөлж байна.Дуу чимээ бидний эрүүл мэнд, сайн сайхан байдал, бүтээмжид нөлөөлөх 9 ноцтой баримт Судлаач Жилиан Трежур хүний чих, сонсголын эрүүл мэндийн талаархи судалгааг хийдэг бөгөөд шийдвэр гаргагчид, инженерүүд, архитекторууд болон хүн бүрийг хүрээлэн буй орчныхоо дуу чимээнд анхаарал хандуулаасай хэмээн уриалдаг. Учир нь бидний эргэн тойронд байгаа дуу чимээ нь бидний хэрхэн мэдрэх, хэрхэн эдгэрэх, хэрхэн ажиллаж амьдрахад бодитой, хэмжигдэхүйц нөлөө үзүүлдэг байна. The Sound Agency болон Biamp Systems хамтран сүүлийн 40 жилийн турш хийгдсэн засгийн газруудын болон үндэстэн дамнасан байгууллагуудын судалгаанд үндэслэн гаргасан хамгийн сонирхолтой 9 баримтыг танилцуулж байна:Дуу чимээний бохирдлын эдийн засгийн хохирол жилд 30.8 тэрбум ам.доллар (Зөвхөн Европт): ДЭМБ-ын Европын бүсийн 2011 оны тайланд дуу чимээнээс үүдэлтэйгээр алдагдсан ажлын өдөр, эрүүл мэндийн эмчилгээний зардал, сурлагын хоцрогдол, бүтээмжийн уналт зэргийг мөнгөн дүнгээр тооцоолсон бөгөөд зөвхөн нэг тивд гэхэд л ийм асар их хохирол учирч байгааг тогтоожээ.Жил бүр дуу чимээний бохирдол нь Европ дахь хүн бүрийн амьдралаас 1 өдрийг хулгайлдаг: Дээрх судалгаагаар дуу чимээний бохирдлоос үүдэн европчуудын амьдралын хугацаанаасаа жилд 1 сая жилийг алддаг бөгөөд энэ нь насанд хүрсэн хүн болон хүүхэд бүрийн амьдралын хугацаанаас дунджаар 365 хоног тутамд 1 өдөр хасагдаж байна гэсэн үг юм.Таныг уншиж, эсвэл бичиж байх үед хэн нэгний ярих сонсогдвол таны бүтээмж 66% хүртэл унадаг: Нээлттэй оффисын (open floor-plan) зохион байгуулалт нь ажилчдын анхаарлыг тэднийг анзаарахгүй байхад нь хүртэл сарниулдаг. 1998 онд хийгдсэн сонгодог судалгаагаар оффисын шуугиан нь ажилчдын стрессийн дааврыг нэмэгдүүлж, бусадтай хамтран ажиллах хүслийг бууруулдаг болохыг тогтоосон. Харин оффист дуу чимээг саармагжуулах технологи ашиглахад ажилчдын төвлөрөх чадвар 46%-иар, богино хугацааны санах ойн нарийвчлал 10%-иар сайжирсан байна.Сургуулийн анги танхим дахь дуу чимээ нь зөвхөн сурлагад нөлөөлөөд зогсохгүй, эргэшгүй сонсгол алдагдалд хүргэж байна: ДЭМБ-аас анги танхим дахь дуу чимээг номын сан шиг буюу 35 дБ байхыг зөвлөдөг. Гэтэл Германд хийсэн судалгаагаар анги танхимын дундаж чимээ 65 дБ буюу байнгын сонсгол алдагдалд хүргэх хэмжээнд байжээ. Уламжлалт ангийн зохион байгуулалтад 4-р эгнээнд сууж буй хүүхдэд багшийн ярианы дөнгөж 50 хувь нь л цэвэр сонсогддог байна.Онгоцны шуугиан 20 дБ-ээр нэмэгдэхэд сурагчийн унших чадвар 8 сараар хоцордог: 2006 онд Нидерланд, Испани, Их Британид нисэх онгоцны буудлын ойролцоох сургуулийн 9-10 насны 2000 сурагчийн дунд хийсэн судалгаагаар онгоцны шуугиан нь уншиж ойлгох чадварыг эрс бууруулдаг болохыг тогтоожээ.Багш нарын 50% нь ангийн шуугианыг давж ярих гэж байгаад дууны хөвчөө гэмтээдэг: Орчин илүү чимээ шуугиантай болох тусам бид өөрийн эрхгүй улам чанга ярьж эхэлдэг. 2004 оны судалгаагаар дуу чимээний бохирдлын бас нэгэн золиос нь багш нар болох нь тогтоогдсон бөгөөд тэдний тэн хагас нь дуу хоолойны эргэшгүй гэмтэлтэй болсон байв.Эмнэлгийн тасгуудын дуу чимээ эдгэрэлтийг удаашруулаад зогсохгүй, "чихний хамгаалалт" шаардах хэмжээнд хүрчээ: ДЭМБ эмнэлгийн тасгийн чимээг 35 дБ байхыг зөвлөдөг. Гэтэл АНУ-д хийсэн судалгаагаар эмнэлгийн тасгийн дундаж чимээ 95 дБ хүрч байгааг тогтоосон байна. АНУ-ын холбооны хуулиар 85 дБ-ээс дээш чимээнд удаан байх бол заавал чихний хамгаалалт зүүхийг шаарддаг! Өвчтөний эдгэрэлтэд нойр хамгийн чухал. Гэтэл эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийн байнга дуугарах дохио, хөл хөдөлгөөний чимээнээс болж өвчтөний бие махбодь өөрийгөө "аюулд орсон" гэж мэдэрдэг. Түүгээр ч барахгүй анхаарал сарниулах дуу чимээ ихсэх тусам эмч, сувилагчдын алдаа гаргах эрсдэл нэмэгддэг байна.Германд тохиолдож буй зүрх зогсолтын 3% нь замын хөдөлгөөний шуугиантай шууд холбоотой: Энэхүү түгшүүртэй баримтыг Их Британийн Байгаль орчныг хамгаалах байгууллагаас танилцуулжээ.Дуу чимээний бохирдол гэмт хэрэгт хүртэл нөлөөлдөг: Калифорниа мужийн Ланкастер хотод нэг километр урттай төв зам дагуу "шувуудын жиргээ" эгшиглүүлдэг систем суурилуулахад тухайн бүс дэх гэмт хэрэг 15%-иар буурчээ (The Wall Street Journal). Үүнтэй төстэйгөөр, Лондоны метроны гэмт хэрэг их гардаг буудлуудад сонгодог хөгжим тавьж эхлэхэд дээрэм 33%-иар, ажилтнууд руу халдах тохиолдол 25%-иар тус тус буурсан байна (The Independent).Дуу чимээний бохирдол гэж юу вэ?Дуу чимээний бохирдол гэдэг нь хүн болон бусад амьд организмын эрүүл мэнд, сайн сайхан байдалд сөргөөр нөлөөлдөг хүсээгүй буюу хэт их дуу чимээ юм. Үүний эх үүсвэрт тээврийн хэрэгсэл (авто зам, төмөр зам, нисэх онгоц), аж үйлдвэр (уурхай, барилга), үзвэр үйлчилгээний үйл ажиллагаа (наадам, концерт), мөн ахуйн чимээ (гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, хөршүүдийн чимээ) ордог. Жишээлбэл, Улаанбаатар хотын гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл (тоос сорогч, холигч г.м) хүртэл дунджаар 87 дБ чимээ гаргадаг болохыг дотоодын судлаачид тогтоосон байдаг.Хайрцаг 1: Дууны шинж чанар, түвшин ба хор хөнөөлДууны эрчмийг (далайц эсвэл чанга сул байдал) ихэвчлэн логарифм хуваариар децибелээр (дБ) хэмждэг. Жишээлбэл, навчсын сэрчигнээ 10 дБ, оффисын дундаж чимээ 70 дБ, үс хатаагч 90 дБ, тийрэлтэт хөдөлгүүр 110 дБ хүрч болно.Хүний чих янз бүрийн давтамжтай дуу чимээг өөр өөрөөр хүлээж авдаг. Бага давтамжтай дууг хүний чих арай сул гэж мэдэрдэг тул орчны дуу чимээний судалгаанд хүний чихний сонсох онцлогт тохируулсан A-жинлэлт буюу дБ(A) хэмжигдэхүүнийг ашигладаг. Энэ нь хүний хүлээн авч чадах давтамжуудын жинг нэмэгдүүлдэг.Дуу чимээний шинж чанар (тасралтгүй эсвэл үе үе дуугарах), цаг хугацаа, үргэлжлэх хугацаа зэрэг нь бухимдал үүсгэхэд шууд нөлөөлдөг.ДЭМБ-ын зөвлөмжөөр дуу чимээнд удаан хугацаанд өртөхөд эрүүл мэндэд хортой нөлөө үзүүлж эхлэх босго хэмжээг өдрийн цагт (Lden үзүүлэлт) 55 дБ(A), шөнийн цагт (Lnight) 50 дБ(A) гэж тогтоосон байдаг. Lden нь өдөр, орой, шөнийн дуу чимээний өртөлтийг хэмждэг үзүүлэлт бөгөөд орой, шөнийн цагаар хүн дуу чимээнд илүү мэдрэг байдгийг тооцдог.Дуу чимээний бохирдол эрүүл мэндэд хэрхэн нөлөөлдөг вэ? Дуу чимээ нь нойр хулжаах, харилцаа холбоо, амралт зэрэг өдөр тутмын үйл ажиллагаанд саад болохын зэрэгцээ таагүй болгох, бухимдах, уурлах зэрэг танин мэдэхүй, сэтгэл хөдлөлийн сөрөг хариу урвалыг (noise annoyance буюу дуу чимээний бухимдал) үүсгэдэг. Энэ нь физиологийн шууд ба шууд бус замаар хүний биеийн стрессийн системийг (гипоталамус-өнчин тархи-бөөрний дээд булчирхай болон симпатик мэдрэлийн тэнхлэг) идэвхжүүлдэг сэтгэлзүй-нийгмийн стрессор юм.Дуу чимээний өртөлт нь шууд замаар (өндөр дБ-тэй чимээ нь сонсгол буурах, чих шуугихад хүргэх) болон шууд бус замаар (бага дБ-тэй чимээ нь амьдралын хэв маяг, нойр, танин мэдэхүйд саад болох замаар бухимдал, сэтгэцийн эрүүл мэндэд нөлөөлөх) стрессийн хариу урвалыг өдөөдөг. Энэхүү архаг стресс нь симпатик мэдрэлийн систем болон дотоод шүүрлийн системийг идэвхжүүлснээр зүрх судасны эрсдэлт хүчин зүйлсийг (артерийн даралт ихсэх, зүрхний цохилт нэмэгдэх, цусан дахь сахарын хэмжээ болон цусны зуурамтгай чанар нэмэгдэх) бий болгоно. Эцсийн дүндээ зүрхний ишеми өвчин, цус харвалт, атеросклероз, инсулинд тэсвэртэй байдал зэрэг Зүрх судас, бодисын солилцооны өвчлөлд хүргэдэг байна.Хайрцаг 2: Дуу чимээний бохирдлын нөлөөллийн талаарх сүүлийн үеийн нотолгооБухимдал (Annoyance): Дуу чимээний бухимдал нь өдөр тутмын үйл ажиллагаанд байнга саад болох, уур хилэн, хянах боломжгүй байдлаас үүдэлтэй стрессээр илэрнэ. Зам, нисэх онгоц, төмөр замын шуугианд ихээр бухимддаг хүмүүс сэтгэл гутрал, түгшүүрт өртөх магадлал өндөр байдаг.Сэтгэцийн эрүүл мэнд: Зам, онгоцны шуугианд байнга өртөх нь түгшүүр, сэтгэл гутрал болон холбогдох эмийн хэрэглээг нэмэгдүүлдэг. Дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэх тутамд сэтгэл гутрал, түгшүүрт орох эрсдэл шууд өсдөг.Нойр: Авто зам, төмөр зам, онгоцны шуугиан нь нойрны хямралтай шууд хамааралтай. Өрөөн доторх дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэхэд нойрноос сэрэх магадлал огцом нэмэгддэг.Танин мэдэхүй, зан үйл: Хүүхдүүдийн хувьд онгоц, галт тэрэгний шуугиан нь унших чадвар, ой тогтоолт, тестийн гүйцэтгэлийг бууруулдаг. Өндөр настнуудын хувьд замын шуугианд удаан өртөх нь дементиа (тэр дундаа Альцгеймер болон судасны гаралтай дементиа) өвчний эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг.Зүрх судас, бодисын солилцоо: Замын чимээнд удаан өртөх нь зүрхний цус хомсдох өвчний эрсдэлийг эрс нэмэгдүүлдэг. Мөн дуу чимээ 10 дБ(А)-ээр нэмэгдэх бүрд цус харвалт, цусны даралт ихсэх, 2-р хэлбэрийн чихрийн шижингийн эрсдэл нэмэгддэг болох нь тогтоогдсон.Төрөлт ба үргүйдэл: Жирэмсэн үедээ 80 дБ-ээс дээш шуугианд өртөх нь хүүхэд дутуу төрөх, жин багатай төрөх, жирэмсний үеийн даралт ихсэх, ургийн гажиг үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Мөн нэгэн кохорт судалгаагаар замын хөдөлгөөний чимээнд удаан хугацаагаар өртөх нь 35-45 насны эмэгтэйчүүдийн үргүйдлийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж байв.Хорт хавдар: Зам, төмөр замын шуугиан нь эстроген рецептор-сөрөг хөхний хорт хавдар болон бүдүүн гэдэсний хорт хавдартай (ялангуяа таргалалттай хүмүүст) холбоотой болохыг тогтоожээ.Улаанбаатар хотод дуу чимээний бохирдол 80 дБ хүрэхэд хүн бусдын хэлсэн үгний 20-25 хувийг сонсох чадваргүй болж, сонсголын мэдрэмж 17-25 дБ-ээр буурдаг болохыг дотоодын судлаачид анхааруулсан байдаг. Гэвч хүний бие махбодийн дээрхи өвчлөлүүд нь сонсгол гэмтээх хэмжээнээс (≥80 дБ) хамаагүй бага түвшний дуу чимээнд ч үүсэж эхэлдэг байна.Хэн илүү өртдөг вэ?Улаанбаатар шиг төвлөрөл ихтэй хот суурин газар, хөл хөдөлгөөнтэй зам дагуу амьдардаг, эсвэл үйлдвэр, барилгын салбарт ажилладаг хүмүүс дуу чимээний бохирдолд хамгийн их өртдөг. Мөн нийгмийн эмзэг бүлгийн буюу орлого багатай иргэд дуу чимээ тусгаарлагч муутай, чанар муу орон сууц, гэр хороололд амьдарч байгаагаас шалтгаалан илүү хохирогч болох нь элбэг. Түүнчлэн жирэмсэн эхчүүд, өндөр настан, ээлжийн ажилчид нойрны хямралд хамгийн өртөмтгий байдаг.Өвчтөнүүд ямар зовуурьтай ирдэг вэ?Эмч нар дараах тохиолдолд дуу чимээний өртөлтийг шалтгаан байж магадгүй гэж сэжиглэх хэрэгтэй:Ядаргаа, стресс, бухимдал зэрэг нь дуу чимээтэй орчинд байх үед ихэсдэг, эсвэл цаг хугацааны хувьд хамааралтай байвал.Өөр тодорхой шалтгаангүйгээр нойр хулждаг бол.Чимээ шуугиантай газар (төв зам, нисэх онгоцны буудал, барилга г.м) амьдардаг бөгөөд амархан уурлаж уцаарладаг, анхаарал төвлөрөхгүй байгаа бол.Түгшүүр, сэтгэл гутрал, танин мэдэхүйн бууралт эсвэл зүрх судасны өвчин нь илт муудаж байгаа бол.Нийт хүмүүсийн 3 хүн тутмын 1 нь дуу чимээнд хэт мэдрэг байдаг. Дуу чимээнд мэдрэг байх нь түгшүүрийн эмгэг, хүнд хэлбэрийн сэтгэл гутрал, аутизмын хүрээний эмгэгтэй холбоотой байдаг. Дуу чимээний мэдрэг байдлыг илрүүлэхийн тулд өвчтөнөөсөө:"Та хөл хөдөлгөөн ихтэй зам, төмөр зам, барилгын ойролцоо амьдардаг уу? Дуу чимээ таны өдөр тутмын амьдралд хэр их нөлөөлдөг вэ?""Чимээ шуугиан таны нойр, анхаарал төвлөрөлтөд саад болдог уу?""Та унтахдаа чихний бөглөө ашигладаг уу?""Та бусад хүмүүсээс илүү дуу чимээнд мэдрэг үү?" гэж асуугаарай. (Үүнийг мөн Weinstein-ийн дуу чимээний мэдрэг байдлын асуумжаар албан ёсоор үнэлэх боломжтой).Дуу чимээний нөлөөллийг хэрхэн бууруулах вэ? ("Дөрвөн Р" стратеги)Эмнэлзүйн түвшинд дуу чимээний нөлөөг бууруулах нотолгоонд суурилсан арга хэмжээ харьцангуй ховор байдаг ч "Өвчтөн, Эмч, Бодлого" (Patient, Provider, Policy) гэсэн 3 түвшинд "Дөрвөн Р" (Сэргээх-Restore, Хязгаарлах-Restrict, Бууруулах-Reduce, Өөрчлөн загварчлах-Remodel) стратегийг хэрэгжүүлэх боломжтой.Өвчтөний түвшинд: Өвчтөнд дуу чимээ бол өвчнийх нь нэг шалтгаан гэдгийг ойлгуулах нь маш чухал.Сэргээх (Restore): Байгалийн дуу чимээ (шувуудын жиргээ, усны чимээ) сонсох, бясалгал хийх нь дуу чимээнээс үүдэлтэй стрессийг тайлахад тустай.Хязгаарлах (Restrict): Унтахдаа зориулалтын чихний бөглөө (earplugs) хэрэглэх, цагаан шуугиан (white noise) бүхий гар утасны аппликейшн ашиглахыг зөвлөж болно. Нэн ялангуяа, дээр дурдсан "нээлттэй оффист бүтээмж 66% унах" эрсдэлээс өөрийгөө хамгаалах хамгийн шалгарсан аргуудын нэг бол орчин үеийн ANC (Active Noise Cancellation) буюу идэвхтэй дуу чимээ тусгаарлагчтай чихэвчнүүд (Apple AirPods Pro, Sony WF-1000XM цуврал гэх мэт хэрэглэгчийн төхөөрөмжүүд) ашиглах явдал юм. Улаанбаатар шиг замын түгжрэл, автомашины сигнал, барилгын чимээ шуугиан ихтэй хотод гадуур алхахдаа эсвэл оффист ажиллах үедээ ANC чихэвч ашиглах нь таны анхаарлыг төвлөрүүлж (төвлөрлийг 46% сайжруулна), мэдрэлийн системийг архаг стрессээс хамгаалах маш үр дүнтэй бөгөөд хялбар аргад тооцогдож байна.Эмч, үйлчилгээ үзүүлэгчийн түвшинд: Эмч нар өвчтөндөө дээрх зөвлөгөөг өгөхөөс гадна сэтгэл зүйн эмчилгээнд хамруулах, "Ногоон жор" буюу байгальд алхах, ойд амрахыг (forest bathing) зөвлөж болно. Хэрэв нарийн мэргэжлийн эмчид шилжүүлэх шаардлага гарвал өвчний суурь шалтгаанд дуу чимээний бохирдол нөлөөлж байж болзошгүйг тусгах нь зүйтэй.Бодлогын түвшинд: Дуу чимээг үүсвэр дээр нь бууруулах нь дуу чимээний саад барих гэх мэтээс хавьгүй илүү үр дүнтэй байдаг. Жишээлбэл, Швейцарийн судалгаагаар замын хөдөлгөөний хурдыг 50 км/ц-аас 30 км/ц болгож бууруулахад 15 гудамжны дуу чимээний түвшин буурч, иргэдийн бухимдал болон нойрны хямрал мэдэгдэхүйц багасжээ.Хайрцаг 3: Бодлогын арга хэмжээЗамын хөдөлгөөний шуугианы хяналт: Орон сууцны бүсэд хурдыг сааруулах (жишээ нь 20-30 км/ц), чимээ багатай замын хучилт ашиглах, цахилгаан тээврийн хэрэгслийг дэмжих. Улаанбаатарт түгээмэл ажиглагддаг стандарт бус яндантай спорт машин, мотоциклын хөдөлгөөнийг хязгаарлах (НИТХ-аас саяхан хиймэл оюун ухаант камераар хянаж торгох шийдвэр хэлэлцэж эхэлсэн нь цаг үеэ олсон сайшаалтай алхам юм).Шөнийн хязгаарлалт: Шөнийн цагаар том оврын машин, хүнд даацын тээвэр болон нислэгийн цагийг хязгаарлах.Дэд бүтцийн сайжруулалт: Хурдны зам, төмөр замын дагуу дуу чимээний саад (noise barriers) барих, дуу чимээ багатай галт тэрэг нэвтрүүлэх.Иргэдийн боловсрол ба хот төлөвлөлт: Иргэдэд дуу чимээний хор хөнөөлийг таниулах, шинэ барилга барихдаа акустик орчныг заавал тооцдог болох. Авто зам дагуу дуу чимээ тусгаарлах зориулалт бүхий өндөр мод, ногоон байгууламж тарих.Эмнэлзүйн практикт хэрэгжүүлэх нь:Эрхэм эмч мэргэжилтнүүд ээ, дараах зүйлсийг өдөр тутмын ажилдаа хэрэгжүүлээд үзээрэй:Өвчтөнийг үнэлэх үнэлгээндээ "Дуу чимээний өртөлт"-ийг хэрхэн тусгаж, асууж хэвших вэ? (Нойргүйдэл, даралт ихсэх тохиолдол бүрд асууж хэвших)Дуу чимээний бохирдлын нөлөөг бууруулахын тулд ямар арга хэмжээг хамгийн түрүүнд нэвтрүүлэх боломжтой вэ? (Жишээ нь: Өвчтөнд ANC чихэвч санал болгох, нойрны эрүүл ахуйн зөвлөгөө өгөх, чихний бөглөө хэрэглүүлэх, эмнэлгийнхээ тасгийн чимээг багасгах дотоод журам гаргах).Олон нийтийн мэдлэгийг дээшлүүлэхэд танай эмнэлэг болон өрхийн эрүүл мэндийн төвийн үүрэг юу байж болох вэ гэдгийг эргэцүүлэн бодоорой.

Дэлгэрэнгүй
Нойрны эрүүл мэнд, ерөнхий зөвлөмжүүд
2025 оны 8-р сарын 25

Нойрны эрүүл мэнд, ерөнхий зөвлөмжүүд

Хүн дунджаар амьдралынхаа гуравны нэгийг унтаж өнгөрүүлдэг. Харамсалтай нь, олон хүн долоо хоногийн ихэнх шөнө биологийн хэрэгцээт нойроо хангалттай авч чаддаггүй. Үүний шалтгаан нь олон янз бөгөөд үүнд ажлын онцлог, амьдралын хэв маяг, мөн орчны дуу чимээ, аюулгүй байдал зэрэг олон хүчин зүйлс багтдаг. Энэхүү өгүүлэлд нойрны бүтэц; нойрны талаархи судалгаанууд, түүний дотор сэтгэцийн болон сэтгэл хөдлөлийн эрүүл мэнд, танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа, ажил хөдөлмөрт үзүүлэх нөлөө; мөн нойрны эрүүл ахуйг сайжруулах аргуудыг тоймлон хүргэж байна.Тархалт, үндсэн ойлголтНойрны ач холбогдлыг харуулсан маш олон нотолгоо байдаг ч олон хүн нойрны эрүүл мэндийн зорилтот түвшинд хүрч чаддаггүй. Жишээ нь, Америкийн Нэгдсэн Улсын (АНУ) насанд хүрэгчдийн дундах улсын хэмжээний түүвэр судалгаагаар, нийт оролцогчдын 35% орчим нь зөвлөмжит 7 ба түүнээс дээш хугацаагаар унтдаггүй гэж мэдээлжээ. 1985-2012 оны хооронд буюу бараг 30 жилийн турш АНУ-ын насанд хүрэгчдийн дунд явуулсан томоохон, үндэсний хэмжээний судалгаагаар зөвлөмжит хугацаанаас (6 ба түүнээс бага цаг) бага унтдаг насанд хүрэгчдийн тоо бараг хоёр дахин нэмэгдсэн нь сүүлийн хэдэн арван жилд нийтээрээ нойр багасах хандлагатай болсныг харуулж байна. Түүнчлэн, Франц, Их Британи, Герман, Итали, Португал, Испани, Финланд зэрэг Европын орнуудын насанд хүрэгчдийн дундах түүвэр судалгаанд оролцогчдын 37% нь нойрондоо сэтгэл хангалуун бус байх, нойр хэт богино байх зэрэг нойрны асуудалтай гэж мэдээлжээ. Хятадын насанд хүрэгчдийн дундах түүвэр судалгаагаар, 49% нь нойрны чанар муутай болох нь тогтоогдсон.Ихрүүдийн судалгаагаар нойр нь удамших чанар өндөртэй болох нь тогтоогдсон бөгөөд энэ нь хувь хүний нойрны хэрэгцээнд генетикийн нөлөө байдгийг харуулж байна. Үүнээс гадна ажилдаа ирж, очих хугацаа, ажлын хуваарь, гэр бүлийн үүрэг хариуцлага зэрэг амьдралын хэв маягийн хүчин зүйлс, мөн хүрээлэн буй орчны дуу чимээ, температур, уур амьсгал зэрэг нь нойронд нөлөөлдөг. Соёлын үнэт зүйл, нийгмийн хэм хэмжээ, эрүүл мэндийн нийгмийн тодорхойлогч хүчин зүйлс (жишээлбэл, арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхал) зэрэг нийгмийн хүчин зүйлсийн нойронд үзүүлэх нөлөөний талаарх ойлголтууд нэмэгдсээр байна.Олон хүмүүс хангалттай, эсвэл сэтгэл ханамжтай нойр авч чадахгүй байгааг харуулсан дээрхи нотолгоонуудаас гадна, ерөнхий хүн ам дунд нойрны талаарх буруу ойлголтууд түгээмэл байдаг. Согтууруулах ундаа нойронд сайнаар нөлөөлдөг, эсвэл амралтын өдрүүдээр нөхөж унтах нь алдсан нойроо нөхөх эрүүл арга гэх мэт итгэл үнэмшил нь үүний тод жишээ юм. Гэвч ийм итгэл үнэмшил нь унтах цаг тогтмол бус байх, өдөр унтах зэрэг нойрны муу зуршилтай холбоотой бөгөөд зарим тохиолдолд (жишээ нь, согтууруулах ундаа) нойрны чанарыг бууруулдаг. Нойрны талаарх буруу ойлголт, түүнээс шалтгаалах сөрөг үр дагаварт хүргэх буруу итгэл үнэмшил нь цахим орчин дахь худал мэдээллээр дамжин хурдтай тархаж байна. Жишээ нь нэгэн платформд нойрны талаарх ташаа мэдээлэл агуулсан видеонууд хамгийн их үзэлттэй байсан ба видеонуудын 60 гаруй хувь нь арилжааны шинжтэй, мэдэгдэхүйц буруу ойлголтуудыг түгээсэн байсан. Тиймээс нойрны эрүүл мэнд болон нойрны эрүүл ахуйг сайжруулах аргуудын талаар олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн нийгмийн эрүүл мэндийн хүчин чармайлт шаардлагатай байгааг дээрхи тоо баримтуудаас тодорхой харж болохоор байна.Нойр гэж юу вэ?Нойр бол тархи ба бие махбод дахь идэвхжлийн өөр өөр хэв маягаар тодорхойлогддог, буцаж сэргэх шинжтэй, гаднын орчноос түр тусгаарлах шинж чанар бүхий мэдрэл-биологийн төлөв байдал юм. Нойр нь хөдөлгөөн болон бодисын солилцооны  идэвхийг бууруулдаг үе юм.Нойр бол нэгэн төрлийн төлөв байдал бус, харин онцлог шинж чанар, физиологийн хамаарал бүхий өөр өөр үе шатуудаас бүрддэг. Нойрыг тодорхойлох алтан стандарт нь полисомнографи (ПСГ) бөгөөд үүнийг ихэвчлэн лабораторийн эсвэл хяналттай орчинд хийдэг. ПСГ-д тархины идэвхжлийг илрүүлэх электроэнцефалографи (ЭЭГ), эрүүний булчингийн тонусыг хэмжих электромиографи (ЭМГ), нүдний хөдөлгөөнийг бүртгэх электрокулографи (ЭОГ) багтдаг. ЭЭГ-ийн мэдээллийг авахын тулд толгой дээрх хэд хэдэн стандартчилагдсан байрлалд хоёр талд электродуудыг байрлуулж, тархины цахилгаан идэвхжлийг бүртгэдэг. Тархины идэвхжил нь далайц (долгионы оргилоос ёроол хүртэлх зай) ба давтамжаар (долгионы хурд) тодорхойлогдох бөгөөд ЭОГ ба эрүүний ЭМГ-тай хамт нойр эхлэх, дуусах, нойрны үе шатуудыг тодорхойлох, нойрны чанарыг үнэлэхэд ашигладаг.Нойрны хэвийн бүтцийг ерөнхийд нь хоёр бүрэлдэхүүн хэсэгт хувааж болно: нүдний хурдан хөдөлгөөнт нойр (REM нойр) ба REM бус нойр. REM бус нойр нь гурван үе шатанд (N1, N2, N3) хуваагддаг бөгөөд N1 ба N2 үе шат нь сэрлийн босго нам (жишээлбэл, N1 үе шатанд унтаж буй хүнийг нэрээр нь дуудахад сэрж болно) гүехэн нойрыг илэрхийлдэг. REM бус нойрны N2 үе шат нь ЭЭГ-ээр илэрдэг нойрны ээрүүл эсвэл К-комплексээр тодорхойлогдоно. Энэ үед унтаж буй хүнийг нэрээр нь дуудахад төдийлөн амархан сэрэхгүй. Дараа нь ЭЭГ нь илүү өндөр далайцтай, удаан долгион руу шилжих бөгөөд үүнийг ихэвчлэн дельта буюу гүн нойр гэж нэрлэдэг. REM бус нойр нь танин мэдэхүйн идэвхжил бага, биеийн хөдөлгөөн хааяа ажиглагддаг онцлогтой. Харин REM нойр (R үе шат) нь REM бус нойртой харьцуулахад тархины идэвхжил мэдэгдэхүйц нэмэгдэж, араг ясны булчингийн сулрал (атони) болж, нүдний хурдан хөдөлгөөн хааяа ажиглагддагаараа ялгарна. Зүүдний 80% орчим нь REM нойрны үед тохиолддог гэж үздэг. Нойрсолт REM бус нойронд эхэлж, дараа нь анхны REM үе шат ойролцоогоор 80 минутын дараа эхэлдэг. Анхны REM үе нь ихэвчлэн богино, 10 минут буюу түүнээс бага үргэлжилдэг бол дараагийн REM үе уртсаж, шөнийн сүүлийн хагаст REM нойр давамгайлдаг бол шөнийн эхний хагаст удаан долгионт нойр давамгайлдаг. Нойрсолтын үлдсэн хугацаанд унтаж буй хүн REM ба REM бус нойрны хооронд ээлжлэн солигдох бөгөөд мөчлөг бүр 90-120 минут үргэлжилнэ. Ердийн нэг шөнийн нойрны N1 үе шат 2-5%, 2-р үе шат 45-55%, удаан долгионт нойр 10-20%, REM нойр 20-25%-ийг эзэлдэг. Гэвч нас ахих тусам N1 ба N2 хувь нэмэгдэж, N3 үе шат багасдаг; R үе шат харьцангуй тогтмол хэвээр үлддэг. Залуу, эрүүл хүний нэг шөнийн нойрны турш янз бүрийн нойрны мөчлөгүүдийн ээлжлэлийг Зураг 1 дэх гипнограммаас харж болно. Зураг 1Залуу, эрүүл насанд хүрсэн хүний ердийн нойрсолтын үеийн нойрны үе шатуудын мөчлөгийг харуулсан гипнограмм.Нойр нь гомеостазын ба “хоногийн хэмнэл” гэсэн синергист хоёр процессоор зохицуулагддаг. Гомеостазын процесс гэдэг нь нойрсох хэрэгцээг илэрхийлдэг бөгөөд энэ хэрэгцээ нь сэрүүн байх цаг тутамд нэмэгдэж, зөвхөн нойрссоноор л буурдаг. Харин “хоногийн хэмнэл” процесс нь 24 цагийн хэмнэлт үйл ажиллагааг илэрхийлэх бөгөөд өдрийн цагаар сэргэг байдлыг хадгалахын тулд гомеостазын хэрэгцээг тэнцвэржүүлдэг ч орой болоход суларч, гомеостазын хэрэгцээгээр нойрсолт эхлэх боломжийг олгодог (Зураг 1). Энэхүү “хэмнэл зохицуулагч” нь боргоцой булчирхайн яг дээр байрлах супрахиазматик бөөмд (SCN) байрладаг (Зураг 2). Боргоцой булчирхай нь мелатонин даавар ялгаруулах бөгөөд энэ нь SCN дэх "цаг зохицуулгын" генүүдийн хэмнэлт үйл ажиллагаатай хавсран 24 цагийн хэмнэлийг зохицуулдаг. Хэвийн хоногийн хэмнэлийн ачаар нойр-сэрүүн байдлын харьцаа тогтмол байдаг. Өдөр бүр тогтмол цагт унтаж, сэрэх нь хэмнэл зохицуулагчид мэдээлэл өгч, түүний хэмнэлийг хадгалахад тусалдаг. Унтах ба сэрэх цаг тогтмол бус байх үед хоногийн хэмнэл нь хэзээ нойрыг хүргэх, хэзээ сэргэг байх ёстойг ойлгохгүй ба хоногийн хэмнэлийн алдагдалд орох эрсдэлтэй. Энэхүү мэдрэмжийг цагийн бүс дамжин аялсан хэн бүхэнд "jet lag" буюу цагийн зөрүүнээс үүдэлтэй нойргүйдэл, ядралтай ижил гэдгийг төвөггүй мэдэж болно. "Цагийн зөрүү" гэдэг нь агаарын тээврийн тусламжтайгаар өөр цагийн бүс рүү хурдан шилжиж буйг хэлэх бөгөөд харин хүний дотоод хэмнэл нь хуучин цагийн бүсдээ үлддэг. Түүнчлэн, ажил мэргэжилээс шалтгаалсан "нийгмийн гаралтай цагийн зөрүү" (social jet lag) гэж бас байдаг.Гомеостазын ба хоногийн хэмнэл нь хамтран ажилладаг бөгөөд хоногийн хэмнэлийн нойрны үе нь нойрсох гомеостазын хэрэгцээний оргил үетэй давхцаж, улмаар нойрсолт эхэлж, тасралтгүй үргэлжилдэг. Харин хоногийн хэмнэлийн систем нь гомеостазын хэрэгцээтэй тохирохгүй байх үед нойрсох чадвар алдагддаг.Зураг 2Тархин дахь хоногийн хэмнэлийг удирддаг супрахиазматик бөөм, түүний үйл ажиллагааНойрны эрүүл мэнд нь олон талт (Хүснэгт 1) ойлголт бөгөөд насанд тохирсон нойрсох цаг хангалттай байх; тасралтгүй, үр дүнтэй нойр; тухайн хүн унтаж сэрсэний дараа амарсан мэдрэмжтэй эсвэл хангалттай чанартай гэж үнэлдэг; маргаашийн сэргэг байдлын шалтгаан болдог; мөн зохих цагт унтах гэсэн олон хүчин зүйлсээс эрүүл нойр бүрдэнэ. Нойрны эрүүл мэнд нь сэтгэцийн болон сэтгэл хөдлөлийн эрүүл мэндээс эхлээд танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа, ажлын гүйцэтгэл зэрэг олон талтай холбоотой байдаг.Хүснэгт 1 Нойрны эрүүл ахуйн бүрэлдэхүүн хэсгүүд.Нойрны дутагдал нь сэтгэл санааны байдал өөрчлөгдөх, цочромтгой байдал нэмэгдэх зэргээр илэрдэг сэтгэл хөдлөлийн тогтворгүй байдалд хүргэдэг. Нэгэн судалгаагаар, 35 цагийн турш нойргүй байсан оролцогчдод сөрөг сэтгэл хөдлөлийн зураг үзүүлэхэд тархины сэтгэл хөдлөлийн төв болох амигдала идэвхжил 60% орчим нэмэгдсэн нь нойр дутагдсан оролцогчид сэтгэл хөдлөлийн хувьд илүү тогтворгүй хариу үйлдэл үзүүлдэгийг тархины үйл ажиллагааны соронзон резонанст томографийн шинжилгээгээр харуулсан.Нойрны дутагдал нь сонор сэрэмж, сэргэг байдал зэрэг танин мэдэхүйн үндсэн үйл ажиллагааг бууруулдаг. Нойр алдалт нь танин мэдэхүй, гүйцэтгэх үйл ажиллагаатай холбоотой тархины бүс болох урд тархины бор гадаргуу дахь глюкозын солилцооны алдагдалтай холбоотой байдаг. Зан үйлийн судалгаагаар оролцогчид нойр дутагдсан үедээ мөрийтэй тоглоомын даалгавар дээр шийдвэр гаргалт муудаж, зүй тогтлыг таних чадвар нь илэрхий буурч байсан байна. Амьтан дээр хийсэн судалгаагаар, нойрсох үед сэрүүн байдалтай харьцуулахад Альцгеймерын өвчний биомаркерууд болох амилоид-бета уургийг хурдацтай зайлуулдаг нь тогтоогтсон ба энэ процессыг тархинаас бодисын солилцооны эцсийн бүтээгдэхүүнийг зайлуулах нойр-хамааралт глимфатик цэвэрлэгээ гэж нэрлэдэг.Хангалтгүй нойр нь бие махбодын эрүүл мэндэд мөн сөргөөр нөлөөлдөг. Эпидемиологийн судалгаагаар 6 ба түүнээс бага цаг унтдаг хүмүүсийн дунд артерийн гипертензийн эрсдэл ойролцоогоор 2 дахин, зөвлөмжит хугацаанаас бага унтдаг хүмүүсийн дунд чихрийн шижингийн эрсдэл 1.95 дахин нэмэгддэг болохыг тогтоожээ. Мөн эпидемиологийн судалгаагаар хангалтгүй нойр (7 цагаас бага) нь таргалах магадлалыг 6%-иар нэмэгдүүлдэг болох нь тогтоогдсон. Харамсалтай нь хангалтгүй нойр (6 цагаас бага) нь ахмад настнуудын дунд бүх шалтгаант нас баралтын эрсдлийг 2.4 дахин нэмэгдүүлдэг байна.Гүйцэтгэлийн хувьд, нойрны дутагдалтай өвчтөнүүдийн ой санамж, суралцах гүйцэтгэл нь хэвийн нойртой хүмүүстэй харьцуулахад 20% орчим буурдаг. Түүнчлэн, ажлын орчинд нойрны асуудалтай ажилтнуудын бүтээмж алдагдсаны улмаас жилд дунджаар 11 ажлын өдөр алддаг гэсэн тооцоо байдаг. Хангалтгүй нойр нь бие махбодийн гүйцэтгэлд сөргөөр нөлөөлж, сагсан бөмбөг, теннис, гүйлт, хүндийн өргөлт зэрэг спортод амжилт гаргах чадварыг бууруулдаг байна.Нойрны эрүүл ахуйг сайжруулах аргуудНойрны эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлдөг орчны хүчин зүйлс, зан үйлийг багасгаж, эрүүл зөв нойрсох зан үйлд анхаарлаа хандуулж, нойрсолтын чанараа сайжруулах, хэвээр хадгалах үйл ажиллагааг "нойрны эрүүл ахуй" гэж нэрлэж ирсэн. Нойрны эрүүл ахуйн олон янзын зөвлөмж байдаг нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэд хэдэн зөвлөмжийг Хүснэгт 2-т харууллаа.Хүснэгт 2Нойрны эрүүл ахуйн зөвлөмжХэрэглэгчийн нойр хянах төхөөрөмжСүүлийн жилүүдэд хүн амын дунд нойрыг хянах, хэмжих зэрэгт мэдэгдэхүйц ахиц гарсан. АНУ-д тухайлбал, насанд хүрэгчдийн бараг 30% нь ухаалаг утас болон бусад "ухаалаг" төхөөрөмжийг ашиглан нойроо хянадаг байна. Нойрыг хэмжих “алтан стандарт” буюу полисомнограф (ПСГ) болон худалдаанд гарсан хэрэглэгчийн нойр хэмжигч төхөөрөмжүүдийн хоорондын хамаарлыг судалсан судалгаагаар, эдгээр төхөөрөмжүүд нь нойр эхлэх, дуусах цагийг тодорхойлж, улмаар нойрны үргэлжлэх хугацааг тооцоолохдоо ПСГ-тай харьцуулахад харьцангуй нарийвчлалтай байдаг нь харагджээ. Хуруунд зүүдэг нойр хянах төхөөрөмжүүд (жишээ нь, Oura Ring) нь ПСГ-тай харьцуулахад 95%-иас дээш мэдрэг чанартай, бугуйнд зүүдэг төхөөрөмжүүд ПСГ-тай харьцуулахад 93%-иас дээш мэдрэг чанартай байсан байна. Харин нойрны үе шат, нойрноос сэрэх зэргийг үнэлэхдээ ихэвчлэн төхөөрөмжөөсөө хамаарч өөр өөр байдаг. Зарим өвчтөнд эсрэгээрээ, ухаалаг төхөөрөмжөөр нойроо хянах нь сэтгэл түгшилд хүргэх ба ийм үед эмч нар өвчтөнүүддээ түр завсарлахыг зөвлөх хэрэгтэй.Уг зөвлөмжүүдийн хязгаарлагдмал талуудНойрны эрүүл ахуйн ерөнхий зөвлөмжүүд нь хүн амын олонх эсвэл нойрны хөнгөн хэлбэрийн асуудалтай (жишээ нь, сард хэд хэдэн шөнө унтаж чадахгүй байх) хүмүүст тустай байх ба харин нойрны архаг асуудалтай хүмүүст дээрхи зөвлөмжийг дангаар ашиглахад төдийлөн үр дүнд хүрэхгүй байх боломжтой. Нойр, түүнтэй холбоотой 90 гаруй төрлийн нойрны эмгэг байдаг. Тиймээс нойрны архаг асуудалтай хүмүүст оношийг зөв тавихгүй байснаас үүдэн ерөнхий зөвлөмжүүд үр дүнд хүрдэггүй.Эх сурвалж: NEJM Evidince 2024;3(8)

Дэлгэрэнгүй
Түгээмэл
Асуулт хариулт